Ứng dụng AI và bảo vệ dữ liệu cá nhân

Khi doanh nghiệp đưa dữ liệu khách hàng hoặc nhân sự vào chatbot, công cụ AI tạo sinh hay dùng để huấn luyện mô hình, đó là hoạt động xử lý dữ liệu cá nhân. Vì vậy, ứng dụng AI và bảo vệ dữ liệu cá nhân phải được xem xét cùng nhau ngay từ khi thiết kế hệ thống. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 có một điều riêng cho dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và các công nghệ mới (Điều 30), Nghị định 356/2025/NĐ-CP quy định chi tiết (Điều 10), và Nghị định 330/2026/NĐ-CP đặt mức phạt riêng (Điều 67). Bài viết tóm tắt các nghĩa vụ chính: căn cứ để dùng dữ liệu huấn luyện, nghĩa vụ với quyết định tự động và hồ sơ đánh giá tác động.

1. Khung pháp lý điều chỉnh ứng dụng AI và bảo vệ dữ liệu cá nhân#

Theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 và Nghị định 356/2025/NĐ-CP:

Dữ liệu cá nhân trong hệ thống trí tuệ nhân tạo phải được xử lý đúng mục đích và giới hạn trong phạm vi cần thiết (khoản 1 Điều 30 Luật 91/2025). Việc xử lý bằng trí tuệ nhân tạo phải được phân loại theo mức độ rủi ro để có biện pháp bảo vệ phù hợp (khoản 4 Điều 30).
Kết quả suy luận của AI, nếu có thể dùng để xác định hoặc giúp xác định một người cụ thể, phải được áp dụng các biện pháp bảo vệ dữ liệu cá nhân (khoản 2 Điều 10 Nghị định 356/2025/NĐ-CP).
Dùng dữ liệu để huấn luyện, tinh chỉnh mô hình nên được xác định là một mục đích xử lý riêng. Sự đồng ý phải được thể hiện cho từng mục đích (điểm a khoản 4 Điều 9 Luật 91/2025), nên doanh nghiệp không nên dùng lại sự đồng ý của dịch vụ ban đầu cho mục đích huấn luyện AI.

2. Bốn rủi ro thường gặp khi doanh nghiệp dùng AI#

Nhân viên nhập danh sách khách hàng, thông tin nhân sự vào công cụ AI công cộng bằng tài khoản cá nhân. Tùy chính sách của nhà cung cấp và loại tài khoản, dữ liệu nhập vào có thể được dùng để cải thiện mô hình. Doanh nghiệp không kiểm soát được dữ liệu sau đó.
Thu thập dữ liệu bằng bot tự động (web scraping) trên mạng xã hội, diễn đàn để nạp vào AI. Luật không có ngoại lệ chung cho dữ liệu đã công khai; tổ chức chỉ được phân tích, tổng hợp dữ liệu từ nguồn được phép xử lý (khoản 3 Điều 11 Luật 91/2025).
Gọi API của nhà cung cấp AI có máy chủ ở nước ngoài là chuyển dữ liệu cá nhân xuyên biên giới, cần hồ sơ đánh giá tác động gửi Cục A05. Xem phân tích khi tích hợp GenAI chatbot qua Cloud API trong chăm sóc khách hàng.
Dùng AI chấm điểm ứng viên hoặc từ chối cấp tín dụng tự động mà không giải thích được tiêu chí và không có người xem xét lại.

3. Căn cứ để dùng dữ liệu huấn luyện mô hình AI#

Doanh nghiệp thường dựa vào một trong hai hướng:

a) Sự đồng ý riêng cho mục đích huấn luyện. Người dùng được chọn đồng ý hoặc từ chối việc dữ liệu của họ được dùng để huấn luyện AI. Khi người dùng rút lại sự đồng ý, doanh nghiệp phải ngừng xử lý dữ liệu đó cho mục đích này trong thời hạn tại khoản 2 Điều 5 Nghị định 356/2025/NĐ-CP. Việc rút lại không áp dụng cho hoạt động xử lý đã diễn ra trước đó (khoản 4 Điều 10 Luật 91/2025). Pháp luật chưa nói rõ mô hình đã huấn luyện có phải huấn luyện lại hay không; doanh nghiệp nên ghi nhận nguồn dữ liệu của từng lần huấn luyện để có thể loại dữ liệu ở các lần sau.

b) Khử nhận dạng trước khi huấn luyện. Dữ liệu cá nhân sau khi khử nhận dạng không còn là dữ liệu cá nhân (khoản 1 Điều 2 Luật 91/2025). Các kỹ thuật như K-Anonymity, L-Diversity hoặc Differential Privacy giúp giảm khả năng nhận dạng lại. Tuy vậy, bản thân việc khử nhận dạng vẫn là một hoạt động xử lý, và việc tái nhận dạng bị cấm (điểm b khoản 6 Điều 14 Luật 91/2025). Dữ liệu chỉ ra khỏi phạm vi của Luật khi thật sự không còn giúp xác định được một người cụ thể.

4. Nghĩa vụ với quyết định tự động và hệ thống AI#

Thông báo và giải thích. Bên kiểm soát phải thông báo cho chủ thể dữ liệu về việc xử lý tự động, giải thích nguyên tắc hoạt động của thuật toán và ảnh hưởng đối với quyền, lợi ích hợp pháp của họ (khoản 3 Điều 10 Nghị định 356/2025/NĐ-CP). Không thông báo hoặc không giải thích bị phạt từ 50 đến 70 triệu đồng (điểm a khoản 2 Điều 67 Nghị định 330/2026/NĐ-CP).
Quyền không tham gia và phản đối. Bên kiểm soát phải đưa ra lựa chọn để chủ thể không tham gia xử lý tự động (khoản 3 Điều 10 Nghị định 356/2025/NĐ-CP); không có cơ chế này bị phạt từ 50 đến 70 triệu đồng (điểm b khoản 2 Điều 67 Nghị định 330/2026/NĐ-CP). Chủ thể cũng có quyền phản đối xử lý dữ liệu cá nhân (điểm d khoản 1 Điều 4 Luật 91/2025).
Con người xem xét lại. Luật và Nghị định 356 không quy định riêng quyền yêu cầu con người đánh giá lại quyết định tự động. Tuy nhiên, vận hành hệ thống AI đưa ra quyết định tự động ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân mà không có cơ chế giám sát hoặc không cho phép yêu cầu đánh giá lại từ con người bị phạt từ 70 đến 100 triệu đồng (điểm b khoản 3 Điều 67 Nghị định 330/2026/NĐ-CP). Doanh nghiệp vì vậy cần có quy trình để người dùng yêu cầu người thật xem xét lại quyết định của AI.
Dữ liệu sinh trắc học. Dữ liệu sinh trắc học là dữ liệu nhạy cảm (điểm đ khoản 1 Điều 4 Nghị định 356/2025/NĐ-CP), và sự đồng ý chỉ có hiệu lực khi tự nguyện (khoản 2 Điều 9 Luật 91/2025). Pháp luật không bắt buộc phương án thay thế, nhưng có phương án thay thế (thẻ từ, mã PIN) là cách thực tế để bảo đảm tính tự nguyện. Chi tiết cho trường hợp nhân sự có tại bài quyết định tự động trong tuyển dụng.

5. Hồ sơ đánh giá tác động cho hệ thống AI#

Luật và Nghị định 356/2025/NĐ-CP không có "danh mục hoạt động rủi ro cao" riêng làm phát sinh nghĩa vụ đánh giá tác động. Nghĩa vụ này áp dụng chung cho bên kiểm soát: lập hồ sơ đánh giá tác động xử lý dữ liệu cá nhân theo Mẫu số 10 và gửi 01 bản chính cho Cục A05 (Bộ Công an) trong 60 ngày kể từ ngày đầu tiên xử lý (Điều 21 Luật 91/2025, Điều 19 Nghị định 356/2025/NĐ-CP). Khi đưa vào vận hành một hệ thống AI với mục đích xử lý mới, doanh nghiệp đã có hồ sơ phải cập nhật theo Điều 22 Luật 91/2025 và Điều 20 Nghị định 356/2025/NĐ-CP.

Doanh nghiệp nhỏ, khởi nghiệp được lựa chọn chưa thực hiện nghĩa vụ này trong 5 năm; doanh nghiệp siêu nhỏ và hộ kinh doanh không phải thực hiện. Miễn trừ không áp dụng nếu doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ xử lý dữ liệu, trực tiếp xử lý dữ liệu nhạy cảm hoặc xử lý dữ liệu của từ 100.000 chủ thể trở lên (khoản 2, khoản 3 Điều 38 Luật 91/2025; Điều 41 Nghị định 356/2025/NĐ-CP). Hệ thống AI xử lý dữ liệu khuôn mặt, giọng nói hoặc dữ liệu hành vi người dùng thường thuộc trường hợp không được miễn. LexData hỗ trợ lập hồ sơ đánh giá tác động (DPIA) cho các dự án này.

Riêng với hệ thống AI, còn hai nghĩa vụ ngoài hồ sơ: phân loại hệ thống theo mức độ rủi ro (khoản 4 Điều 30 Luật 91/2025; không thực hiện bị phạt từ 50 đến 70 triệu đồng theo điểm d khoản 2 Điều 67 Nghị định 330/2026/NĐ-CP), và đánh giá tuân thủ định kỳ 01 năm/lần (điểm đ khoản 5 Điều 10 Nghị định 356/2025/NĐ-CP; không thực hiện bị phạt từ 20 đến 50 triệu đồng theo khoản 1 Điều 67 Nghị định 330/2026/NĐ-CP).

6. Checklist 7 bước quản trị nội bộ cho ứng dụng AI và bảo vệ dữ liệu cá nhân#

Ban hành quy chế sử dụng AI nội bộ, quy định rõ loại dữ liệu không được nhập vào công cụ AI chưa được doanh nghiệp phê duyệt.
Lập danh sách các hệ thống AI đang dùng, nguồn dữ liệu đầu vào và phân loại theo mức độ rủi ro.
Khử nhận dạng dữ liệu trước khi đưa vào quy trình huấn luyện, khi mục đích cho phép.
Cập nhật thông báo xử lý dữ liệu: nêu việc xử lý tự động, nguyên tắc của thuật toán, và tách riêng sự đồng ý cho mục đích huấn luyện AI.
Rà soát điều khoản bảo mật và ký thỏa thuận xử lý dữ liệu với nhà cung cấp AI, cloud; lập hồ sơ chuyển dữ liệu xuyên biên giới nếu máy chủ ở nước ngoài.
Lập và nộp hồ sơ đánh giá tác động cho Cục A05 trong 60 ngày kể từ ngày đầu tiên xử lý, trừ khi thuộc diện được miễn; cập nhật khi có thay đổi.
Thiết lập quy trình để người dùng yêu cầu người thật xem xét lại quyết định tự động, và đánh giá tuân thủ hệ thống AI mỗi năm một lần.