Hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, theo Luật Thương mại Việt Nam, là hợp đồng làm cơ sở cho việc xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập tái xuất, tạm xuất tái nhập hoặc chuyển khẩu hàng hóa, và phải lập bằng văn bản hoặc hình thức có giá trị pháp lý tương đương (khoản 1, khoản 2 Điều 27 Luật Thương mại 36/2005/QH11, văn bản hợp nhất 113/VBHN-VPQH). Từ 01/01/2017 Việt Nam là thành viên Công ước Viên 1980 (CISG). Vì vậy, một hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế giữa doanh nghiệp Việt Nam và đối tác có trụ sở ở nước thành viên khác thường do CISG điều chỉnh trước tiên, trừ khi các bên loại trừ; Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự lấp phần CISG không điều chỉnh.
Hai điểm có hậu quả thực tế thường bị bỏ qua: Việt Nam đã tuyên bố theo Điều 12 và Điều 96 CISG nên quy tắc cho phép giao kết, sửa đổi hợp đồng bằng lời nói của CISG không áp dụng khi một bên ở Việt Nam; và CISG không có khái niệm phạt vi phạm nên câu hỏi về trần 8% vẫn còn. Bài này dựa trên bản chính thức của CISG và văn bản hợp nhất Luật Thương mại năm 2025.
Hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế là gì: hai định nghĩa không trùng nhau#
| Luật Thương mại | CISG | |
|---|---|---|
| Tiêu chí "quốc tế" | Hàng đi qua biên giới hải quan: xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập tái xuất, tạm xuất tái nhập, chuyển khẩu (Điều 27 đến Điều 30) | Các bên có địa điểm kinh doanh ở các quốc gia khác nhau (khoản 1 Điều 1) |
| Quốc tịch, tính thương mại | Áp dụng cho thương nhân và hoạt động thương mại (Điều 1, Điều 2) | Không xét quốc tịch, không xét hợp đồng dân sự hay thương mại (khoản 3 Điều 1) |
| Hình thức | Văn bản hoặc hình thức tương đương, gồm cả thông điệp dữ liệu (khoản 2 Điều 27; khoản 15 Điều 3) | Không yêu cầu (Điều 11), nhưng bị loại trừ khi một bên ở Việt Nam (xem mục hình thức) |
| Loại trừ | Áp dụng cho mọi động sản và vật gắn liền với đất đai (khoản 2 Điều 3) | Hàng mua để tiêu dùng cá nhân, bán đấu giá, bán theo quyết định cưỡng chế, chứng khoán, tiền, tàu thủy, máy bay, điện (Điều 2) |
Theo phân tích của LexData, chỗ lệch này dẫn tới ba tình huống hay gặp:
- Bán cho doanh nghiệp chế xuất. Đưa hàng vào khu vực hải quan riêng là "xuất khẩu" theo khoản 1 Điều 28 Luật Thương mại, nhưng nếu hai bên đều có địa điểm kinh doanh tại Việt Nam thì CISG không áp dụng.
- Công ty FDI mua hàng của công ty mẹ ở nước ngoài. CISG không xét quốc tịch hay vốn của bên mua; hai địa điểm kinh doanh ở hai nước là đủ, nếu nước của công ty mẹ là thành viên.
- Ký qua chi nhánh. Bên có cơ sở ở nhiều nước thì tính cơ sở gắn bó nhất với hợp đồng (điểm a Điều 10 CISG); hợp đồng ký qua chi nhánh tại Việt Nam của công ty nước ngoài có thể là giao dịch trong nước.
CISG hay luật Việt Nam áp dụng cho hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế?#
Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên được ưu tiên khi xác định luật áp dụng và quyền, nghĩa vụ trong quan hệ có yếu tố nước ngoài (khoản 1 Điều 664, Điều 665 Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13; khoản 1 Điều 5 Luật Thương mại). Việt Nam gia nhập CISG ngày 18/12/2015, có hiệu lực từ 01/01/2017 (trang tình trạng của UNCITRAL; Bộ sưu tập Điều ước Liên hợp quốc, chương X.10).
Tại ngày 13/10/2026, trang tình trạng của UNCITRAL liệt kê 97 quốc gia thành viên, trong đó có Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Singapore, Đức, Úc và Lào; Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Ấn Độ, Philippines, Campuchia và Vương quốc Anh không có trong danh sách. Trung Quốc, Hoa Kỳ, Singapore và Lào đã tuyên bố không bị ràng buộc bởi điểm b khoản 1 Điều 1. Danh sách thay đổi theo thời gian, nên kiểm tra lại trước khi ký.
Luật áp dụng hợp đồng mua bán quốc tế: chọn "luật Việt Nam" có loại trừ CISG không?#
Điều 6 cho loại trừ CISG nhưng không nói cách viết. Quan điểm phổ biến trong thực tiễn trọng tài và tòa án quốc tế là chọn luật của một nước thành viên mà không nói gì thêm thì chưa loại trừ CISG, vì CISG là một phần của luật nước đó. LexData chưa thấy hướng dẫn hay án lệ Việt Nam về điểm này, nên khi chốt luật áp dụng hợp đồng mua bán quốc tế, hãy viết thẳng ý định:
- Dùng CISG: "Hợp đồng này chịu sự điều chỉnh của Công ước Viên 1980 (CISG); vấn đề CISG không điều chỉnh áp dụng pháp luật Việt Nam."
- Loại trừ: "Các bên loại trừ việc áp dụng Công ước Viên 1980 (CISG); hợp đồng chịu sự điều chỉnh của pháp luật Việt Nam."
CISG không điều chỉnh những gì?#
CISG chỉ điều chỉnh việc giao kết hợp đồng và quyền, nghĩa vụ của bên bán, bên mua (Điều 4). Nằm ngoài là hiệu lực của hợp đồng hoặc của điều khoản (điểm a), chuyển quyền sở hữu (điểm b), trách nhiệm về thương tích, tử vong do hàng gây ra (Điều 5) và thời hiệu khởi kiện. Thời hiệu theo luật áp dụng cho quan hệ (Điều 671 Bộ luật Dân sự); với luật Việt Nam là 02 năm kể từ khi quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm (Điều 319 Luật Thương mại; Điều 33 Luật Trọng tài thương mại khi kiện ra trọng tài).
Hình thức hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế: tuyên bố của Việt Nam theo Điều 96 CISG#
Điều 11 CISG cho phép hợp đồng không cần văn bản và được chứng minh bằng mọi cách, kể cả nhân chứng. Điều 96 cho quốc gia mà pháp luật đòi hợp đồng mua bán phải bằng văn bản được tuyên bố loại trừ quy tắc này, và Việt Nam đã tuyên bố theo Điều 12 và Điều 96: các quy định tại Điều 11, Điều 29 hoặc Phần II cho phép giao kết, sửa đổi, chấm dứt hợp đồng, chào hàng hay chấp nhận bằng hình thức khác văn bản không áp dụng khi một bên có địa điểm kinh doanh tại Việt Nam. Các bên không được thỏa thuận khác với Điều 12.
Tuyên bố chỉ gạt quy tắc tự do hình thức của CISG. Quan điểm phổ biến trong thực tiễn quốc tế là khi đó hình thức do luật được chỉ định theo quy tắc xung đột quyết định; một số tòa án nước ngoài lại coi tuyên bố đồng nghĩa với yêu cầu văn bản. Với hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế có một bên ở Việt Nam, điều đó có nghĩa:
- Đừng dựa vào thỏa thuận miệng. Tại Việt Nam, hình thức xét theo luật áp dụng cho hợp đồng; không phù hợp luật đó nhưng phù hợp luật nơi giao kết hoặc luật Việt Nam thì vẫn được công nhận (khoản 7 Điều 683 Bộ luật Dân sự). Nếu luật Việt Nam áp dụng, hợp đồng phải bằng văn bản hoặc hình thức tương đương (khoản 2 Điều 27 Luật Thương mại).
- Email có thể đủ. Luật Thương mại coi thông điệp dữ liệu là hình thức tương đương văn bản (khoản 15 Điều 3), nên chuỗi email, đơn đặt hàng và xác nhận đơn hàng có thể là cơ sở hợp đồng. CISG chỉ nói "văn bản" gồm điện báo, telex (Điều 13), nên cách hiểu tuyên bố này với email chưa thống nhất; an toàn nhất là có văn bản ký, kể cả ký điện tử.
- Sửa đổi, chấm dứt cũng nên bằng văn bản. Đồng ý miệng gia hạn giao hàng hay giảm giá là bằng chứng yếu. Nên quy định mọi sửa đổi lập thành phụ lục do người có thẩm quyền ký.
Chào hàng, chấp nhận và xung đột điều kiện mua bán#
Phần II CISG có quy tắc giao kết mà Luật Thương mại không có:
- Đề nghị gửi người xác định là chào hàng nếu nêu hàng hóa, số lượng, giá (hoặc cách xác định) và thể hiện ý định bị ràng buộc (khoản 1 Điều 14); bảng giá gửi đại trà chỉ là lời mời chào hàng (khoản 2). Chào hàng thể hiện là không hủy ngang, bằng cách ấn định thời hạn chấp nhận hoặc cách khác, thì không thu hồi được (điểm a khoản 2 Điều 16). Im lặng không phải chấp nhận (khoản 1 Điều 18).
- Trả lời có sửa đổi về giá, thanh toán, chất lượng, số lượng, giao hàng, trách nhiệm hay giải quyết tranh chấp là chào hàng mới (khoản 1, khoản 3 Điều 19). Khi đơn đặt hàng và xác nhận kèm điều kiện chung khác nhau, CISG không có quy tắc riêng; hợp đồng có thể hình thành theo điều kiện của bên gửi sau cùng, nhưng cách giải quyết chưa thống nhất, nên hãy thống nhất điều kiện trước khi giao hàng.
- Hợp đồng được giao kết khi chấp nhận có hiệu lực (Điều 23), tức khi tới bên chào hàng (khoản 2 Điều 18).
CISG và Luật Thương mại khác nhau ở đâu trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế?#
Khi hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế không viết rõ, quy tắc mặc định quyết định kết quả.
| Vấn đề | CISG | Luật Thương mại |
|---|---|---|
| Vi phạm cơ bản | Làm bên kia mất cơ bản điều họ có quyền chờ đợi, trừ khi bên vi phạm không thể thấy trước (Điều 25) | Khiến bên kia không đạt mục đích giao kết; không có yếu tố "thấy trước" (khoản 13 Điều 3) |
| Kiểm tra, khiếu nại | Kiểm tra sớm nhất có thể, có vận chuyển thì hoãn tới nơi đến (Điều 38); thông báo trong thời hạn hợp lý, chậm nhất 02 năm từ khi nhận hàng, trừ khi trái thời hạn bảo hành (Điều 39) | Theo thỏa thuận; không có thì 03 tháng (số lượng), 06 tháng (chất lượng) kể từ ngày giao hàng, 09 tháng (vi phạm khác) kể từ ngày bên vi phạm phải hoàn thành nghĩa vụ; có bảo hành thì tính từ ngày hết bảo hành (Điều 318) |
| Gia hạn cho bên vi phạm | Bên bị vi phạm ấn định thời hạn bổ sung; hết hạn mà vẫn không giao hàng, hoặc không trả tiền, không nhận hàng, thì được hủy hợp đồng (Điều 47, 49, 63, 64); tòa án, trọng tài không được tự cho gia hạn (khoản 3 Điều 45, khoản 3 Điều 61) | Bên bị vi phạm có thể gia hạn hợp lý khi buộc thực hiện đúng hợp đồng (Điều 298) |
| Giảm giá | Có, theo tỷ lệ giữa giá trị hàng thực giao và hàng phù hợp (Điều 50) | Không có trong Điều 292; nên thỏa thuận như "biện pháp khác" (khoản 7) |
| Bồi thường | Gồm lợi nhuận bị mất, giới hạn ở thiệt hại thấy trước được khi ký (Điều 74); tính theo giao dịch thay thế hoặc giá thị trường (Điều 75, 76) | Tổn thất thực tế, trực tiếp và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng (khoản 2 Điều 302); bên yêu cầu chứng minh (Điều 304) |
| Phạt vi phạm | Không quy định | Chỉ khi có thỏa thuận, tối đa 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm (Điều 300, 301) |
| Lãi chậm trả | Có, không nêu lãi suất (Điều 78) | Lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường, trừ khi thỏa thuận khác (Điều 306) |
| Miễn trách nhiệm | Trở ngại ngoài tầm kiểm soát, không thể tính đến khi ký, không thể tránh; phải thông báo; chỉ miễn bồi thường thiệt hại (Điều 79) | Bốn trường hợp (Điều 294); thông báo ngay bằng văn bản (Điều 295); bất khả kháng cho kéo dài tối đa 05 hoặc 08 tháng (Điều 296) |
Tiêu chí hàng không phù hợp (khoản 2 Điều 35 CISG; khoản 1 Điều 39 Luật Thương mại) và chuyển rủi ro khi có vận chuyển (Điều 67 CISG; Điều 58 Luật Thương mại) gần như giống nhau. Điều 79 CISG nói "trở ngại", không nói "bất khả kháng" theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự, nên điều khoản bất khả kháng nên tự liệt kê sự kiện, thủ tục thông báo, chứng cứ và quyền chấm dứt; xem bất khả kháng là gì.
Phạt vi phạm 8% có áp dụng cho hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế chịu CISG không?#
CISG không quy định phạt vi phạm, và hiệu lực của điều khoản hợp đồng nằm ngoài phạm vi CISG (điểm a Điều 4). LexData đọc là hiệu lực và giới hạn của điều khoản phạt do luật quốc gia áp dụng quyết định; nếu đó là luật Việt Nam, điều khoản phạt có thể bị xét theo Điều 301 Luật Thương mại. LexData chưa thấy án lệ hay hướng dẫn chính thức về điểm này, nên đây là nhận định rủi ro, không phải kết luận. Cách soạn an toàn: gắn khoản phạt với từng lô, đặt trần không vượt 8% giá trị lô nếu luật Việt Nam có thể áp dụng, và nói rõ có cộng bồi thường hay không (Điều 74 CISG; khoản 2 Điều 307 Luật Thương mại). Cách tính xem mức phạt vi phạm hợp đồng.
Incoterms 2020 trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế#
Incoterms là quy tắc của Phòng Thương mại Quốc tế (ICC), chỉ ràng buộc khi hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế dẫn chiếu. Bản hiện hành là Incoterms 2020; bản cũ không tự hết giá trị, nên phải ghi phiên bản, ví dụ "FCA Cảng Cát Lái, Incoterms® 2020". Văn bản ICC có bản quyền; bảng dưới chỉ tóm tắt.
| Nhóm | Điều kiện | Ý chính |
|---|---|---|
| Mọi phương thức vận tải | EXW, FCA, CPT, CIP, DAP, DPU, DDP | Từ EXW (giao tại cơ sở bên bán) đến DDP (giao tại nơi đến, đã thông quan nhập khẩu). DPU là tên mới của DAT |
| Đường biển, đường thủy nội địa | FAS, FOB, CFR, CIF | Giao hàng gắn với con tàu tại cảng bốc hàng |
Theo ICC, Incoterms không điều chỉnh chuyển quyền sở hữu, giá, thanh toán hay chế tài. Luật Thương mại cho quyền sở hữu chuyển khi hàng được chuyển giao, trừ khi luật hoặc các bên thỏa thuận khác (Điều 62); CISG để việc này cho luật quốc gia (điểm b Điều 4). Bên bán muốn giữ quyền sở hữu tới khi được trả tiền phải viết điều khoản riêng.
Lỗi hay gặp:
- FOB, CFR, CIF cho hàng container. Container thường giao cho người vận chuyển tại bãi trước khi lên tàu; ICC khuyến nghị FCA, CPT, CIP cho trường hợp này. Bản 2020 cho phép thỏa thuận theo FCA để người vận chuyển cấp vận đơn đã xếp hàng cho bên bán, phục vụ thư tín dụng, nhưng ICC lưu ý người vận chuyển không bắt buộc phải cấp.
- Nhầm mức bảo hiểm. Mặc định của bản 2020: CIF chỉ yêu cầu mức tối thiểu theo Điều kiện bảo hiểm hàng hóa (C) của Viện, còn CIP yêu cầu mức (A); các bên có thể thỏa thuận khác. Nếu thư tín dụng đòi mức (A) mà hợp đồng chỉ ghi CIF, chứng từ có thể không khớp.
- Không ghi địa điểm cụ thể như "FOB Việt Nam", khiến điểm chuyển rủi ro không xác định được.
- Incoterms mâu thuẫn với điều khoản khác, ví dụ ghi CIF nhưng lại quy định rủi ro chuyển khi hàng tới kho bên mua. Thỏa thuận của các bên được ưu tiên trước quy tắc mặc định (Điều 57 đến Điều 61 Luật Thương mại; Điều 6 CISG), nên câu chữ mâu thuẫn sẽ thành tranh chấp.
- DDP, DAP khi bên bán nước ngoài giao vào Việt Nam. Với DDP, bên bán phải lo thông quan nhập khẩu tại Việt Nam. Điểm giao trong lãnh thổ Việt Nam hoặc lắp đặt, bảo hành đi kèm cũng có thể làm phát sinh thuế nhà thầu nước ngoài.
Điều khoản hợp đồng ngoại thương: checklist soạn từng điều khoản#
Luật không ban hành mẫu và không liệt kê nội dung bắt buộc của hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế. Dưới đây là các điều khoản hợp đồng ngoại thương nên tự viết, vì quy tắc mặc định thường không như ý.
| Điều khoản | Nên viết gì | Nếu bỏ trống |
|---|---|---|
| Các bên | Tên pháp lý, nước đăng ký, địa điểm kinh doanh liên quan, người ký có thẩm quyền | Địa điểm kinh doanh quyết định CISG có áp dụng (Điều 1, Điều 10) |
| Hàng hóa | Tên, quy cách, mã HS, xuất xứ, đóng gói, ký mã hiệu; kiểm tra giấy phép, điều kiện theo Luật Quản lý ngoại thương 05/2017/QH14 | Hàng kinh doanh có điều kiện chỉ được mua bán khi đủ điều kiện (Điều 25 Luật Thương mại) |
| Chất lượng, kiểm tra | Tiêu chuẩn hoặc mẫu; ai giám định, ở đâu, chứng thư nào là cuối cùng, ai chịu phí | Phù hợp mục đích thông thường (khoản 2 Điều 35 CISG; khoản 1 Điều 39 Luật Thương mại); kiểm tra trước giao hàng chỉ khi thỏa thuận (Điều 44) |
| Số lượng, dung sai | Dung sai (ví dụ ±5% theo lựa chọn bên bán) và giá phần chênh | Bên mua được từ chối phần thừa, nhận thì trả theo giá hợp đồng (khoản 2 Điều 52 CISG; Điều 43 Luật Thương mại) |
| Giá | Đồng tiền, đơn giá, Incoterms kèm phiên bản, điều chỉnh giá | Giá theo trọng lượng tính trên trọng lượng tịnh (Điều 56 CISG; Điều 53 Luật Thương mại) |
| Thanh toán | Phương thức (chuyển tiền, nhờ thu, thư tín dụng), thời hạn, chứng từ, phí ngân hàng | CISG: khi hàng hoặc chứng từ được đặt dưới quyền định đoạt của bên mua (khoản 1 Điều 58); Luật Thương mại: khi giao hàng hoặc giao chứng từ (khoản 1 Điều 55) |
| Giao hàng, chứng từ | Thời hạn, giao từng phần, chuyển tải; hóa đơn, phiếu đóng gói, vận đơn, chứng nhận xuất xứ, chứng thư giám định, bảo hiểm | Giao chứng từ đúng thời gian, địa điểm, hình thức đã thỏa thuận (Điều 34 CISG; Điều 42 Luật Thương mại) |
| Khiếu nại | Số ngày kể từ khi hàng tới nơi đến, nội dung, chứng cứ | "Thời hạn hợp lý" (Điều 39 CISG) hay 03/06/09 tháng (Điều 318 Luật Thương mại) |
| Bất khả kháng | Sự kiện, thông báo, chứng cứ, thời gian kéo dài tối đa, quyền chấm dứt | Kéo dài tối đa 05 hoặc 08 tháng, không áp dụng cho hợp đồng có thời hạn giao hàng cố định (Điều 296 Luật Thương mại) |
| Phạt, bồi thường, giới hạn trách nhiệm | Phạt theo từng lô, trần, cộng bồi thường hay không, loại trừ thiệt hại gián tiếp | Hiệu lực điều khoản theo luật quốc gia (điểm a Điều 4 CISG) |
| Luật áp dụng | Nói rõ dùng hay loại trừ CISG (mẫu câu ở trên) | Tại tòa án Việt Nam: luật nơi bên bán thành lập, trừ khi nước khác gắn bó hơn (khoản 2, 3 Điều 683 Bộ luật Dân sự); tại trọng tài: luật Hội đồng cho là phù hợp nhất (khoản 2 Điều 14 Luật Trọng tài thương mại) |
| Tranh chấp, ngôn ngữ | Một trung tâm trọng tài với quy tắc của chính trung tâm đó, hoặc Tòa án; bản ngôn ngữ ưu tiên | Ngôn ngữ trọng tài do các bên thỏa thuận, không có thì Hội đồng quyết định (khoản 2 Điều 10 Luật Trọng tài thương mại) |
Ba lưu ý khi soạn:
- Thư tín dụng. UCP 600 là quy tắc của ICC, chỉ áp dụng khi thư tín dụng dẫn chiếu; ngân hàng xét chứng từ, không xét hàng. Danh mục chứng từ trong hợp đồng, thư tín dụng và Incoterms phải khớp nhau.
- Trọng tài nước ngoài. Phán quyết có thể được công nhận và cho thi hành tại Việt Nam theo Công ước New York và Bộ luật Tố tụng dân sự; xem trọng tài thương mại là gì.
- Mua bán lặp lại. Nhiều doanh nghiệp ký một hợp đồng nguyên tắc chứa điều khoản hợp đồng ngoại thương chung rồi đặt hàng theo đơn; khi đó đơn hàng phải dẫn chiếu hợp đồng khung để điều khoản luật áp dụng, trọng tài phủ cả đơn hàng. Nếu đối tác nước ngoài bán qua bên trung gian tại Việt Nam, xem hợp đồng đại lý.
Câu hỏi thường gặp về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế#
Có mẫu hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (pdf) do Nhà nước ban hành không? Luật Thương mại không ban hành mẫu và LexData không thấy mẫu chính thức nào; bài này cũng không kèm mẫu tải về.
Hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế ký qua email có giá trị không? Theo luật Việt Nam, thông điệp dữ liệu là hình thức tương đương văn bản (khoản 2 Điều 27, khoản 15 Điều 3 Luật Thương mại). Nên có bản ký, kể cả ký điện tử, và lưu đủ chuỗi trao đổi.
Nếu doanh nghiệp đang đàm phán một hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế và muốn kiểm tra điều khoản luật áp dụng, Incoterms, phạt vi phạm trước khi ký, LexData có thể soạn hoặc rà soát qua dịch vụ soạn thảo, rà soát hợp đồng thương mại.
