Due diligence là gì? Thẩm định pháp lý trong M&A và đầu tư
Due diligence là gì? Due diligence (thẩm định, rà soát trước giao dịch) là quá trình bên mua hoặc nhà đầu tư kiểm tra doanh nghiệp, dự án hoặc tài sản mục tiêu trước khi cam kết giao dịch, để xác minh thông tin, phát hiện rủi ro và làm căn cứ định giá, đàm phán. Pháp luật Việt Nam không định nghĩa thuật ngữ này; đây là thông lệ giao dịch, trong đó thẩm định pháp lý (legal due diligence) rà soát tư cách pháp lý, giấy phép, hợp đồng, lao động, tài sản và tranh chấp của đối tượng.
Luật Đầu tư số 143/2025/QH15, Nghị định 96/2026/NĐ-CP, Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14, Luật số 24/2026/QH16 và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15
Nguồn văn bản chính thức
3 Điểm cốt lõi doanh nghiệp cần nhớ
- Due diligence là thông lệ giao dịch, không phải thủ tục bắt buộc theo Luật Doanh nghiệp hay Luật Đầu tư. Giá trị của nó nằm ở chỗ bên mua biết mình thực sự nhận gì trước khi trả tiền, vì khi mua cổ phần, phần vốn góp thì công ty vẫn giữ nguyên các nghĩa vụ, còn khi sáp nhập thì công ty nhận sáp nhập kế thừa toàn bộ quyền và nghĩa vụ (khoản 1 Điều 201 Luật Doanh nghiệp).
- Phạm vi rà soát phụ thuộc cấu trúc giao dịch: mua cổ phần, phần vốn góp, mua dự án hay sáp nhập mỗi loại kéo theo một bộ câu hỏi pháp lý riêng và một bộ thủ tục riêng. Với bên mua nước ngoài còn phải kiểm tra điều kiện tiếp cận thị trường và nghĩa vụ đăng ký góp vốn trước khi đổi thành viên, cổ đông (Điều 21 Luật Đầu tư 143/2025/QH15).
- Dữ liệu cá nhân là một hạng mục rà soát riêng. Luật 91/2025/QH15 có hiệu lực từ 01/01/2026 và cho phép chuyển giao dữ liệu cá nhân để tiếp tục xử lý khi sáp nhập, hợp nhất (điểm c khoản 1 Điều 17), nhưng nghĩa vụ tuân thủ của doanh nghiệp mục tiêu vẫn thuộc đối tượng mua.
Due diligence là gì?
Due diligence là quá trình kiểm tra, rà soát đối tượng giao dịch trước khi cam kết, thường dịch là thẩm định, thẩm tra hoặc rà soát trước giao dịch. Bên mua, nhà đầu tư hay bên cho vay yêu cầu bên kia cung cấp tài liệu và thông tin, đối chiếu với thực tế và với pháp luật, rồi lập báo cáo về những gì đang có và những gì có thể sai.
Cần nói rõ hai điều để tránh hiểu nhầm:
- Pháp luật Việt Nam không định nghĩa due diligence. Luật Doanh nghiệp 2020 và Luật Đầu tư 2025 không có khái niệm này. Đây là thông lệ giao dịch quốc tế được dùng trong thực tế M&A tại Việt Nam, nên nội dung cụ thể do các bên thỏa thuận.
- Luật quy định điều kiện của giao dịch, due diligence kiểm tra xem điều kiện đó có được đáp ứng không. Vì vậy mỗi hạng mục rà soát phải gắn với một quy định cụ thể, như các phần dưới đây.
Due diligence là gì trong từng mảng: pháp lý, tài chính, dữ liệu?
Một giao dịch lớn thường có nhiều nhóm chuyên gia thực hiện song song:
Các mảng due diligence thường gặp trong giao dịch M&A và đầu tư
| Mảng | Câu hỏi chính | Người thực hiện thường gặp |
|---|---|---|
| Thẩm định pháp lý (legal due diligence) | Doanh nghiệp có tư cách pháp lý hợp lệ, đủ giấy phép, hợp đồng, tài sản, lao động, tranh chấp nào | Luật sư, công ty luật |
| Thẩm định tài chính (financial due diligence) | Số liệu tài chính có phản ánh đúng thực tế, chất lượng lợi nhuận, nợ | Công ty kiểm toán, tư vấn tài chính |
| Thẩm định thuế (tax due diligence) | Nghĩa vụ thuế tồn đọng, rủi ro thanh tra | Tư vấn thuế |
| Thẩm định thương mại (commercial due diligence) | Thị trường, khách hàng, vị thế cạnh tranh | Tư vấn chiến lược |
| Thẩm định dữ liệu cá nhân và an ninh thông tin | Doanh nghiệp có tuân thủ Luật 91/2025/QH15 không, dữ liệu có bị rò rỉ, dùng sai mục đích không | Luật sư, chuyên gia bảo vệ dữ liệu |
Bài này tập trung vào thẩm định pháp lý. Mảng dữ liệu cá nhân có bài riêng: due diligence bảo vệ dữ liệu cá nhân trong M&A.
Vì sao cần due diligence? Rủi ro phụ thuộc cấu trúc giao dịch
Câu hỏi "bên mua nhận gì" có đáp án khác nhau theo cách giao dịch được cấu trúc, và đó là lý do phạm vi due diligence khác nhau:
Cấu trúc giao dịch và rủi ro kế thừa, đã đối chiếu Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 và Nghị định 96/2026/NĐ-CP
| Cấu trúc giao dịch | Bên mua nhận gì | Điều này đòi hỏi rà soát gì | Căn cứ |
|---|---|---|---|
| Mua cổ phần, phần vốn góp | Tư cách cổ đông, thành viên; công ty giữ nguyên pháp nhân và nghĩa vụ | Toàn bộ công ty: nợ, hợp đồng, tranh chấp, vi phạm hành chính, giấy phép. Thành viên, cổ đông chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi vốn đã góp, nên rủi ro hiện qua giá trị khoản đầu tư | Khoản 1 Điều 46, điểm c khoản 1 Điều 111 Luật Doanh nghiệp |
| Mua dự án đầu tư | Quyền, nghĩa vụ thực hiện dự án của bên chuyển nhượng | Điều kiện chuyển nhượng, giấy tờ đất, giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, nghĩa vụ tài chính, tiến độ | Khoản 1 Điều 34 Luật Đầu tư; khoản 2 Điều 57 Nghị định 96/2026 |
| Sáp nhập công ty | Toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của công ty bị sáp nhập | Mức sâu nhất: công ty nhận sáp nhập kế thừa tất cả, kể cả nghĩa vụ chưa phát sinh rõ | Khoản 1 Điều 201 Luật Doanh nghiệp |
Hợp đồng mua bán thường bổ sung các cam kết, bảo đảm của bên bán, điều kiện tiên quyết và cơ chế bồi thường. Những điều khoản đó được xây dựng dựa trên phát hiện của due diligence; chúng không phải quy định bắt buộc của luật mà do các bên thương lượng.
Phạm vi thẩm định pháp lý: rà soát những gì?
Danh mục dưới đây gắn từng hạng mục với căn cứ pháp lý hiện hành mà luật sư kiểm tra. Danh mục điều chỉnh theo ngành và cấu trúc giao dịch.
1. Tư cách pháp lý và cơ cấu vốn.
- Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, điều lệ, danh sách thành viên hoặc cổ đông, người đại diện theo pháp luật.
- Vốn điều lệ đã góp đủ chưa. Công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên phải góp đủ vốn trong 90 ngày kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp; thành viên chưa góp thì đương nhiên không còn là thành viên, thành viên góp chưa đủ chỉ có quyền tương ứng phần đã góp (khoản 2, khoản 3 Điều 47 Luật Doanh nghiệp). Đây là lỗi hay làm sai cơ cấu sở hữu mà bên mua nghĩ mình đang mua.
- Hạn chế chuyển nhượng và quyền ưu tiên mua trong điều lệ, thỏa thuận cổ đông; cổ phần, phần vốn góp định mua có đang bị thế chấp không.
2. Đầu tư và tiếp cận thị trường (khi có yếu tố nước ngoài).
- Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư của từng dự án, tiến độ, nội dung còn khớp thực tế không; xem IRC là gì.
- Doanh nghiệp mục tiêu thuộc nhóm nào theo Điều 20 Luật Đầu tư; xem doanh nghiệp FDI là gì.
- Ngành nghề có thuộc Phụ lục I Nghị định 96/2026/NĐ-CP không (Mục A gồm 23 ngành chưa được tiếp cận, Mục B gồm 62 ngành có điều kiện), và tỷ lệ sở hữu nước ngoài tối đa (khoản 10 Điều 17).
- Giao dịch có thuộc ba trường hợp phải đăng ký góp vốn, mua cổ phần không (khoản 3 Điều 21 Luật Đầu tư).
3. Giấy phép, điều kiện kinh doanh. Doanh nghiệp có đủ giấy phép và điều kiện theo ngành. Danh mục ngành đầu tư kinh doanh có điều kiện tại Phụ lục IV Luật Đầu tư (198 ngành) đang được thay tạm thời bằng danh mục 142 ngành theo Nghị quyết 66.17/2026/NQ-CP (từ 01/07/2026 đến hết 28/02/2027) và sẽ được thay bằng danh mục 137 ngành từ 01/03/2027 theo Luật số 24/2026/QH16; giấy phép đã cấp được dùng đến hết thời hạn nếu doanh nghiệp muốn (khoản 3 Điều 3 Luật số 24/2026/QH16). Xem tóm tắt tại Luật Đầu tư 2025.
4. Hợp đồng trọng yếu. Hợp đồng với khách hàng, nhà cung cấp, bên cho thuê, ngân hàng: điều khoản chấm dứt khi thay đổi kiểm soát, độc quyền, hạn chế cạnh tranh, bảo lãnh, thế chấp. Xem dịch vụ soạn thảo, rà soát hợp đồng thương mại.
5. Lao động. Hợp đồng lao động, bảo hiểm xã hội, nội quy, thỏa ước, người nước ngoài làm việc có giấy phép lao động hoặc thuộc diện miễn không; xem tư vấn luật lao động cho doanh nghiệp.
6. Tài sản và đất đai. Quyền sử dụng đất, tài sản cố định, tài sản thế chấp, quyền sở hữu trí tuệ.
7. Tranh chấp và xử phạt. Vụ kiện, trọng tài đang diễn ra hoặc có nguy cơ, quyết định xử phạt hành chính, thanh tra.
8. Dữ liệu cá nhân. Doanh nghiệp mục tiêu có xử lý dữ liệu khách hàng, nhân sự không, cơ sở pháp lý, thông báo xử lý, chuyển dữ liệu ra nước ngoài, sự cố rò rỉ. Luật 91/2025/QH15 có hiệu lực từ 01/01/2026 và cho phép chuyển giao dữ liệu cá nhân để tiếp tục xử lý khi sáp nhập, hợp nhất (điểm c khoản 1 Điều 17), nhưng không làm mất nghĩa vụ tuân thủ của doanh nghiệp.
9. Kiểm soát tập trung kinh tế. Giao dịch có đạt ngưỡng phải thông báo theo pháp luật cạnh tranh không. Cần đối chiếu với văn bản hiện hành tại thời điểm giao dịch. Xem tập trung kinh tế là gì về hình thức, ngưỡng hiện hành và mức phạt. Phần rà soát cơ cấu vốn ở mục 1 cũng nên kiểm tra thông tin chủ sở hữu hưởng lợi đã kê khai.
Quy trình due diligence là gì và diễn ra thế nào?
Quy trình dưới đây là thông lệ giao dịch, không phải quy định của pháp luật, nên thứ tự và thời gian khác nhau tùy từng giao dịch:
- Ký thỏa thuận bảo mật (NDA) và thỏa thuận nguyên tắc hoặc thư ý định (term sheet), xác định phạm vi giao dịch.
- Lập danh mục yêu cầu tài liệu (request list) theo cấu trúc giao dịch và ngành.
- Bên bán mở phòng dữ liệu (data room) và trả lời bổ sung. Nếu dùng phòng dữ liệu điện tử có dữ liệu cá nhân của nhân sự, khách hàng thì cần có cơ sở xử lý phù hợp, xem chuyển giao dữ liệu cá nhân.
- Rà soát, phỏng vấn, kiểm chứng với dữ liệu công khai như đăng ký doanh nghiệp, đăng ký đất đai, tra cứu bản án.
- Lập báo cáo nêu phát hiện, mức độ rủi ro và đề xuất xử lý: chỉnh giá, điều kiện tiên quyết trước khi hoàn tất, cam kết bồi thường hoặc dừng giao dịch.
- Chuyển kết quả vào hợp đồng và vào thủ tục sau giao dịch như đăng ký góp vốn, thay đổi thành viên, cổ đông.
Báo cáo due diligence là tài liệu tham khảo cho bên mua, không thay thế cho cam kết bảo đảm trong hợp đồng và không có giá trị bắt buộc với bên bán.
Sai sót thường gặp khi làm due diligence
- Rà soát theo mẫu chung mà không theo cấu trúc giao dịch. Mua dự án và mua cổ phần cần câu hỏi khác nhau, xem bảng ở trên.
- Chỉ đọc giấy tờ, không đối chiếu với thực tế, ví dụ ngành nghề trên đăng ký không khớp hoạt động thực.
- Bỏ qua điều kiện của riêng bên mua. Bên mua nước ngoài cần kiểm tra điều kiện tiếp cận thị trường và đăng ký góp vốn ngay từ đầu, vì Điều 21 Luật Đầu tư đặt điều kiện cho chính nhà đầu tư nước ngoài, không chỉ cho doanh nghiệp mục tiêu.
- Quên mảng dữ liệu cá nhân khi doanh nghiệp mục tiêu sống bằng dữ liệu khách hàng, như thương mại điện tử, tài chính, y tế, giáo dục.
- Không chuyển phát hiện thành điều khoản hợp đồng. Báo cáo phát hiện rủi ro nhưng hợp đồng không có cam kết, bảo đảm tương ứng thì bên mua không có cơ sở yêu cầu bồi thường.
Bên bán thường chỉ mở phòng dữ liệu sau khi hai bên ký thỏa thuận bảo mật; xem NDA là gì về phạm vi thông tin mật, ngoại lệ và chế tài.
Checklist chuẩn bị due diligence
- Xác định cấu trúc giao dịch: mua cổ phần, phần vốn góp, mua dự án hay sáp nhập.
- Chốt phạm vi từng mảng: pháp lý, tài chính, thuế, dữ liệu.
- Lập danh mục tài liệu theo từng mảng, kèm hạn trả lời.
- Nếu bên mua có yếu tố nước ngoài: kiểm tra Phụ lục I, Điều 20 và khoản 3 Điều 21 Luật Đầu tư.
- Rà soát giấy chứng nhận đăng ký đầu tư và giấy phép; đối chiếu nội dung với thực tế hoạt động.
- Ghi lại phát hiện theo mức độ và gắn mỗi phát hiện với cách xử lý: chỉnh giá, điều kiện tiên quyết, cam kết hoặc loại trừ.
- Chuyển kết quả vào hợp đồng và lịch thủ tục sau giao dịch.
Doanh nghiệp cần thực hiện thẩm định pháp lý cho giao dịch cụ thể có thể xem dịch vụ thẩm định pháp lý doanh nghiệp và tư vấn mua bán, sáp nhập doanh nghiệp.
Nhận định từ Luật sư Hồ Thị Hà Nhi
"Due diligence không nhằm tìm ra một doanh nghiệp hoàn hảo, vì hiếm doanh nghiệp nào hoàn hảo. Nó nhằm cho bên mua biết rủi ro nào có thể chấp nhận, rủi ro nào phải chỉnh giá, và rủi ro nào phải đưa thành điều kiện trước khi ký. Báo cáo chỉ có giá trị khi mỗi phát hiện dẫn đến một quyết định hoặc một điều khoản hợp đồng."
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Due diligence là gì, nói đơn giản?
Là bước kiểm tra kỹ doanh nghiệp, dự án hoặc tài sản trước khi mua, góp vốn hay hợp nhất. Bên mua yêu cầu bên bán cung cấp tài liệu, so với thực tế và với quy định pháp luật, rồi lập báo cáo nêu rủi ro để định giá, thương lượng điều khoản hợp đồng hoặc quyết định dừng giao dịch.
Due diligence và thẩm định pháp lý có phải một không?
Due diligence là khái niệm rộng, gồm nhiều mảng như pháp lý, tài chính, thuế, thương mại, vận hành, công nghệ và dữ liệu. Thẩm định pháp lý (legal due diligence, còn gọi là thẩm tra pháp lý) là một mảng trong đó, do luật sư thực hiện. Trong tiếng Việt, chữ thẩm định cũng dùng cho việc cơ quan nhà nước thẩm định hồ sơ, ví dụ thẩm định đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư tại Điều 32 Nghị định 96/2026/NĐ-CP. Đó là thủ tục hành chính, không phải due diligence.
Luật có bắt buộc phải làm due diligence khi mua doanh nghiệp không?
Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 và Luật Đầu tư 143/2025/QH15 không quy định due diligence là thủ tục bắt buộc đối với giao dịch thông thường. Một số giao dịch thuộc lĩnh vực chuyên ngành, như chứng khoán hay tín dụng, có thể có yêu cầu riêng theo luật chuyên ngành. Dù không bắt buộc, bên mua nên làm vì rủi ro nằm ở chỗ doanh nghiệp mục tiêu vẫn giữ nguyên nghĩa vụ sau khi đổi chủ sở hữu.
Mua phần vốn góp thì có phải chịu nợ của công ty không?
Thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn và cổ đông công ty cổ phần chịu trách nhiệm về nợ và nghĩa vụ tài sản của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã góp (khoản 1 Điều 46, điểm c khoản 1 Điều 111 Luật Doanh nghiệp). Nghĩa vụ vẫn thuộc công ty, nên bên mua chịu rủi ro qua giá trị khoản đầu tư giảm. Muốn hạn chế, bên mua dùng kết quả due diligence để định giá, đưa vào hợp đồng các cam kết, bảo đảm và cơ chế bồi thường.
Nhà đầu tư nước ngoài mua cổ phần thì due diligence cần thêm gì?
Ngoài rà soát doanh nghiệp, cần xác định ngành nghề có thuộc Danh mục hạn chế tiếp cận thị trường không và tỷ lệ sở hữu nước ngoài tối đa, giao dịch có thuộc ba trường hợp phải đăng ký góp vốn không (khoản 3 Điều 21 Luật Đầu tư), và nếu có thì hồ sơ gồm cả thỏa thuận nguyên tắc (khoản 3 Điều 76 Nghị định 96/2026/NĐ-CP), thông báo trong 10 ngày làm việc kể từ ngày nhận hồ sơ hợp lệ với hai trường hợp đầu (khoản 4 Điều 76). Xem cẩm nang doanh nghiệp FDI là gì.
Nội dung bài viết được rà soát và kiểm chứng tính chuẩn xác pháp lý theo Luật Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân số 91/2025/QH15 và các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.
Xem hồ sơ năng lực chuyên gia & đội ngũ LexDataKhám phá chuyên sâu & Giải pháp từ LexData
Dịch vụ thẩm định pháp lý doanh nghiệp trong M&A và đầu tư
Đồng hành cùng luật sư LexData thực hiện trọn gói thủ tục và hồ sơ cho doanh nghiệp.
Tìm hiểu dịch vụ