Bất khả kháng là gì? Điều kiện, miễn trách nhiệm và điều khoản bất khả kháng

Bất khả kháng là gì theo Bộ luật Dân sự 2015?

Sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép. Đó là câu chữ của khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13. Cần chú ý hai điều về chỗ đặt định nghĩa này. Thứ nhất, nó nằm trong điều về thời gian không tính vào thời hiệu khởi kiện, không nằm trong phần trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ. Thứ hai, khoản 2 Điều 351 và Điều 294 Luật Thương mại dùng thuật ngữ "bất khả kháng" mà không định nghĩa lại; trong văn bản hợp nhất Luật Thương mại 113/VBHN-VPQH, Điều 3 giải thích từ ngữ cũng không có mục này. Vì vậy ba yếu tố của Điều 156 là thước đo thông dụng cho cả hợp đồng dân sự lẫn thương mại; đó là cách áp dụng LexData theo, vì không có điều khoản nào dẫn chiếu trực tiếp. Một số luật chuyên ngành, như luật thuế, có định nghĩa riêng cho mục đích của mình (xem bảng tình huống bên dưới).

Cùng khoản 1 Điều 156 còn có khái niệm trở ngại khách quan: hoàn cảnh khách quan làm người có quyền, nghĩa vụ dân sự không thể biết quyền của mình bị xâm phạm hoặc không thể thực hiện quyền, nghĩa vụ. Khái niệm này nhẹ hơn bất khả kháng (không đòi hỏi "không thể lường trước" và "không thể khắc phục") nhưng chỉ được nêu trong điều về thời hiệu. Điều 351 Bộ luật Dân sự và Điều 294 Luật Thương mại, là hai điều miễn trách nhiệm, chỉ nói đến bất khả kháng, nên "trở ngại khách quan" không phải là căn cứ miễn trách nhiệm theo câu chữ của hai điều này.

Ảnh hưởng đến thời hiệu khởi kiện. Thời gian xảy ra sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan làm người có quyền không thể khởi kiện trong thời hiệu thì không tính vào thời hiệu (khoản 1 Điều 156). Thời hiệu khởi kiện về hợp đồng là 03 năm kể từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm (Điều 429 Bộ luật Dân sự), và 02 năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm với tranh chấp thương mại (Điều 319 Luật Thương mại, trừ trường hợp tại điểm e khoản 1 Điều 237 đối với dịch vụ logistics). Hai mốc bắt đầu tính khác nhau. Luật Thương mại không có quy định riêng về thời gian không tính vào thời hiệu; việc áp dụng Điều 156 cho thời hiệu 02 năm dựa trên khoản 3 Điều 4 (nội dung Luật Thương mại không quy định thì áp dụng Bộ luật Dân sự), và là cách đọc ghép hai điều luật.

Bất khả kháng là gì trong hợp đồng thương mại: được miễn gì, phải thông báo và chứng minh thế nào?

Khoản 2 Điều 351 Bộ luật Dân sự đặt quy tắc chung: bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng nghĩa vụ do bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác. Với hoạt động thương mại, Điều 294 Luật Thương mại 36/2005/QH11 liệt kê bốn trường hợp bên vi phạm được miễn trách nhiệm:

1. Trường hợp miễn trách nhiệm mà các bên đã thỏa thuận (điểm a khoản 1);
2. Sự kiện bất khả kháng (điểm b);
3. Hành vi vi phạm hoàn toàn do lỗi của bên kia (điểm c);
4. Hành vi vi phạm do thực hiện quyết định của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết vào thời điểm giao kết hợp đồng (điểm d).

Điểm d là một căn cứ độc lập: bên viện dẫn không cần chứng minh quyết định đó là sự kiện bất khả kháng, chỉ cần chứng minh việc vi phạm là do thực hiện quyết định của cơ quan có thẩm quyền và các bên không thể biết quyết định đó khi ký hợp đồng. Điểm a cũng là một căn cứ độc lập: điều khoản bất khả kháng trong hợp đồng chính là nơi các bên "đã thỏa thuận" trường hợp miễn trách nhiệm.

Hậu quả khi được miễn trách nhiệm. Phạt vi phạm (Điều 300), trách nhiệm bồi thường thiệt hại (Điều 303), tạm ngừng (Điều 308), đình chỉ (Điều 310) và hủy bỏ hợp đồng (khoản 4 Điều 312) đều được áp dụng "trừ các trường hợp miễn trách nhiệm quy định tại Điều 294". Nghĩa là bên kia không thể dùng các chế tài đó đối với bên được miễn. Cách tính phạt và mối quan hệ với bồi thường xem thêm trong mức phạt vi phạm hợp đồng.

Hai điểm Điều 295 để ngỏ. Một là luật không nêu rõ việc không thông báo ngay khi sự kiện xảy ra có làm mất quyền miễn trách nhiệm hay không (hậu quả bồi thường được nêu cho việc không thông báo khi sự kiện chấm dứt). Hai là "bằng văn bản": Luật Thương mại coi điện báo, telex, fax, thông điệp dữ liệu là các hình thức có giá trị tương đương văn bản (khoản 15 Điều 3), nhưng Điều 295 chỉ ghi "bằng văn bản". Bộ luật Dân sự (khoản 1 Điều 119) coi giao dịch dân sự bằng thông điệp dữ liệu theo pháp luật về giao dịch điện tử là giao dịch bằng văn bản, nhưng luật không nói rõ quy định này có áp dụng trực tiếp cho thông báo theo Điều 295 hay không. Về thực hành, nên gửi thông báo bằng thư có chữ ký kèm thư điện tử, lưu bằng chứng gửi nhận, và quy định trong hợp đồng địa chỉ email nhận thông báo. Với nghĩa vụ chậm thực hiện nói chung, Bộ luật Dân sự cũng yêu cầu thông báo ngay cho bên có quyền; không thông báo thì phải bồi thường thiệt hại phát sinh, trừ khi có thỏa thuận khác hoặc do nguyên nhân khách quan không thể thông báo (khoản 2 Điều 353; khoản 1 Điều 354).

Sự kiện nào được coi là bất khả kháng? Giá tăng, khó khăn nguồn cung, dịch bệnh, quyết định của nhà nước

Luật không có danh mục sự kiện. Bảng dưới đây ghi những gì văn bản nói và cách đọc hợp lý; các dòng "cách đọc" là nhận định của LexData, không phải quy định.

Một số hợp đồng và lĩnh vực có quy định riêng nên không nên chỉ dựa vào quy tắc chung. Bộ luật Dân sự quy định bên vận chuyển không phải bồi thường khi tài sản vận chuyển mất, hư hỏng hoặc bị hủy hoại do bất khả kháng, trừ khi có thỏa thuận khác hoặc luật quy định khác (khoản 3 Điều 541); bên giữ tài sản gửi giữ không phải bồi thường khi mất, hư hỏng do bất khả kháng (khoản 4 Điều 557); bên thuê khoán được yêu cầu giảm hoặc miễn tiền thuê khoán nếu hoa lợi, lợi tức mất ít nhất một phần ba do bất khả kháng, trừ khi có thỏa thuận khác (khoản 3 Điều 488). Bộ luật Lao động cho phép người sử dụng lao động trả lương chậm tối đa 30 ngày vì lý do bất khả kháng khi đã tìm mọi biện pháp khắc phục, với điều kiện đền bù nếu chậm từ 15 ngày trở lên (khoản 4 Điều 97).

Khi xảy ra bất khả kháng, hợp đồng được tạm hoãn, gia hạn hay chấm dứt?

Luật không quy định một kết quả duy nhất. Hợp đồng không tự chấm dứt chỉ vì có bất khả kháng; hậu quả phụ thuộc thỏa thuận và loại hợp đồng.

Theo Luật Thương mại (Điều 296). Các bên có thể thỏa thuận kéo dài thời hạn thực hiện nghĩa vụ. Nếu không có hoặc không đạt được thỏa thuận, thời hạn được tính thêm bằng thời gian xảy ra sự kiện cộng thời gian hợp lý để khắc phục hậu quả, nhưng không quá:

• 05 tháng, với hàng hóa, dịch vụ mà thời hạn giao hàng, cung ứng dịch vụ đã thỏa thuận không quá 12 tháng kể từ khi giao kết hợp đồng;
• 08 tháng, nếu thời hạn đã thỏa thuận trên 12 tháng kể từ khi giao kết hợp đồng.

Kéo dài quá các mức đó thì các bên có quyền từ chối thực hiện hợp đồng và không bên nào được yêu cầu bên kia bồi thường (khoản 2). Bên từ chối phải thông báo cho bên kia trong thời hạn không quá 10 ngày kể từ ngày kết thúc thời hạn quy định tại khoản 1 (05 hoặc 08 tháng), trước khi bên kia bắt đầu thực hiện nghĩa vụ hợp đồng (khoản 3); luật không nói rõ cách xác định mốc bắt đầu tính 10 ngày này nên cần thận trọng. Cơ chế kéo dài này không áp dụng với hợp đồng mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ có thời hạn cố định về giao hàng hoặc hoàn thành dịch vụ (khoản 4); luật không nói rõ khi đó xử lý thế nào, nên hợp đồng loại này càng cần điều khoản riêng. Luật cũng chưa nói rõ mức trần 05 và 08 tháng có áp dụng cho thời hạn do các bên tự thỏa thuận hay chỉ cho trường hợp không có thỏa thuận; câu chữ khoản 1 đặt các mức trần ngay sau quy tắc mặc định.

Theo Bộ luật Dân sự. Không có điều nào quy định hợp đồng chấm dứt khi có bất khả kháng. Các con đường có thể là: các bên thỏa thuận chấm dứt hoặc sửa đổi hợp đồng (khoản 2 Điều 422, khoản 1 Điều 421); hợp đồng không thể thực hiện do đối tượng không còn (khoản 5 Điều 422); hoặc bên có quyền hủy bỏ hợp đồng khi bên có nghĩa vụ không thể thực hiện làm mục đích của mình không đạt được (Điều 425; điều này cũng nêu quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại). Bên có nghĩa vụ không thể thực hiện vì bất khả kháng vẫn được miễn trách nhiệm theo khoản 2 Điều 351; việc ghép hai điều này là cách đọc của LexData. Với hợp đồng thương mại, khoản 4 Điều 312 Luật Thương mại không cho áp dụng chế tài hủy bỏ đối với bên thuộc trường hợp miễn trách nhiệm tại Điều 294. Các điều đã đối chiếu không có quy tắc riêng về nghĩa vụ thanh toán tiền khi có bất khả kháng, nên hợp đồng thường ghi rõ nghĩa vụ thanh toán có thuộc điều khoản này hay không.

Bất khả kháng là gì và khác gì hoàn cảnh thay đổi cơ bản (Điều 420)?

Đây là chỗ nhiều bài viết và nhiều hợp đồng lẫn lộn. Bất khả kháng nói về việc không thể thực hiện nghĩa vụ. Hoàn cảnh thay đổi cơ bản nói về việc thực hiện hợp đồng nguyên trạng trở nên gây thiệt hại nghiêm trọng, nhưng không nhất thiết là không thể.

Hệ quả thực tế: khi giá nguyên liệu tăng mạnh, một bên chỉ viện dẫn "bất khả kháng" để ngừng giao hàng có rủi ro vừa bị bác yếu tố "không thể khắc phục", vừa vi phạm nghĩa vụ phải tiếp tục thực hiện. Điều 420 nói một trong các bên có thể yêu cầu Tòa án (khoản 3); luật không nói trong điều này cách xử lý khi hợp đồng có thỏa thuận trọng tài, vì vậy điều khoản giải quyết tranh chấp cần tính trước điểm này. Hợp đồng dài hạn thường nên có điều khoản đàm phán lại riêng (không phải điều khoản bất khả kháng).

Điều khoản bất khả kháng: soạn thế nào để dùng được khi có sự cố?

Luật cho phép thỏa thuận khác về bất khả kháng (khoản 2 Điều 351 Bộ luật Dân sự; điểm a khoản 1 Điều 294 Luật Thương mại; quyền tự do thỏa thuận tại khoản 1 Điều 11 Luật Thương mại). Bảng dưới tách điều luật khỏi thực hành soạn thảo; các nội dung ghi "thực hành" là gợi ý của LexData, không phải yêu cầu của luật.

Khi cần soạn hoặc rà soát điều khoản bất khả kháng cùng phạt vi phạm, bồi thường và chấm dứt hợp đồng, xem dịch vụ soạn thảo, rà soát hợp đồng thương mại.

Hợp đồng có yếu tố nước ngoài và doanh nghiệp FDI: bất khả kháng là gì và áp dụng luật nào?

Với doanh nghiệp FDI (doanh nghiệp FDI là gì), ba điểm hay bị bỏ qua:

1. Luật điều chỉnh quyết định tiêu chuẩn bất khả kháng. Quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài gồm trường hợp ít nhất một bên là cá nhân, pháp nhân nước ngoài; hoặc các bên đều là công dân, pháp nhân Việt Nam nhưng việc xác lập, thay đổi, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ xảy ra ở nước ngoài, hoặc đối tượng của quan hệ ở nước ngoài (khoản 2 Điều 663 Bộ luật Dân sự). Doanh nghiệp FDI thành lập tại Việt Nam thường là pháp nhân Việt Nam, nên hợp đồng với đối tác Việt Nam và thực hiện hoàn toàn trong nước thường không có yếu tố nước ngoài, và quyền chọn luật nước ngoài nêu dưới đây chưa chắc áp dụng; hợp đồng với công ty mẹ hoặc đối tác nước ngoài thì có yếu tố nước ngoài. Các bên trong hợp đồng được thỏa thuận chọn luật áp dụng, trừ các trường hợp luật loại trừ (khoản 1 Điều 683); riêng giao dịch thương mại có yếu tố nước ngoài được chọn luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại quốc tế nếu không trái các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam (khoản 2 Điều 5 Luật Thương mại). Nếu hợp đồng chọn luật nước ngoài, câu hỏi "có phải bất khả kháng không" được trả lời theo luật đó và theo điều khoản hợp đồng, không theo Điều 156; cần luật sư của nước đó xác nhận.
2. Mẫu hợp đồng của tập đoàn. Điều khoản force majeure của công ty mẹ vẫn có hiệu lực như thỏa thuận của các bên (điểm a khoản 1 Điều 294), nhưng nên rà với Điều 295 (thông báo bằng văn bản) và Điều 296 (nếu chịu luật Việt Nam) và thống nhất thuật ngữ giữa bản tiếng Việt và tiếng Anh. Bản hợp đồng song ngữ cần có điều khoản ngôn ngữ ưu tiên.
3. Dự án đầu tư. Luật Đầu tư 143/2025/QH15 cho phép điều chỉnh tiến độ dự án đã được chấp thuận chủ trương đầu tư quá 24 tháng để khắc phục hậu quả bất khả kháng "theo quy định của pháp luật về dân sự và pháp luật về đất đai" (điểm a khoản 4 Điều 33). Điều này dẫn về pháp luật dân sự (trong đó có Điều 156) và pháp luật đất đai; văn bản hướng dẫn về đất đai có thể xác định sự kiện theo cách riêng, bài này chưa đối chiếu. Nhà đầu tư ngừng hoạt động dự án phải thông báo bằng văn bản cho cơ quan đăng ký đầu tư; nếu ngừng vì bất khả kháng thì được Nhà nước miễn tiền thuê đất, giảm tiền sử dụng đất trong thời gian ngừng hoạt động để khắc phục hậu quả do bất khả kháng gây ra (khoản 1 Điều 35). Thủ tục và hồ sơ chứng minh cụ thể LexData chưa đối chiếu trong bài này; xem IRC là gì về việc điều chỉnh dự án.

Checklist khi gặp sự kiện có thể là bất khả kháng

1. Đọc ngay điều khoản bất khả kháng, luật điều chỉnh và điều khoản thông báo của hợp đồng, và gửi thông báo trong thời hạn hợp đồng yêu cầu, không chậm hơn chữ "ngay" của Điều 295.
2. Xác định nghĩa vụ cụ thể bị ảnh hưởng và đối chiếu ba yếu tố: khách quan, không thể lường trước, không thể khắc phục.
3. Gửi thông báo ngay bằng văn bản, nêu sự kiện, nghĩa vụ bị ảnh hưởng, hậu quả có thể xảy ra và thời gian dự kiến; người ký là người có thẩm quyền (xem người đại diện theo pháp luật là gì).
4. Thu thập và lưu chứng cứ ngay: văn bản của cơ quan nhà nước, thông báo của bên thứ ba, chứng từ vận chuyển, ảnh, thư điện tử, ngày giờ.
5. Ghi lại các biện pháp khắc phục đã thử (nguồn thay thế, tuyến khác) và lý do không thực hiện được.
6. Thông báo ngay khi sự kiện chấm dứt (khoản 2 Điều 295) và khôi phục thực hiện hợp đồng.
7. Kiểm tra xem tình huống thuộc Điều 420 hơn là bất khả kháng; nếu có, gửi yêu cầu đàm phán lại bằng văn bản và vẫn tiếp tục thực hiện nghĩa vụ.
8. Với hợp đồng thương mại: theo dõi trần gia hạn 05 hoặc 08 tháng và hạn thông báo không quá 10 ngày kể từ ngày kết thúc thời hạn quy định tại khoản 1 nếu muốn từ chối thực hiện (Điều 296; luật không nói rõ mốc tính).
9. Giữ thời hiệu khởi kiện trong tầm mắt (02 năm kể từ khi quyền bị xâm phạm với tranh chấp thương mại, 03 năm kể từ khi biết hoặc phải biết với hợp đồng dân sự) và nhớ rằng thời gian có bất khả kháng làm không thể khởi kiện có thể không tính vào thời hiệu (Điều 156).

Sai sót thường gặp

• Viện dẫn bất khả kháng cho việc chỉ tốn kém hơn. Giá tăng, tỷ giá, chi phí logistics thường không đạt yếu tố "không thể khắc phục".
• Chỉ gọi tên sự kiện mà không chứng minh mối liên hệ giữa sự kiện và việc không thực hiện được nghĩa vụ cụ thể.
• Không thông báo ngay bằng văn bản, hoặc chỉ gọi điện, nhắn tin, rồi không thông báo khi sự kiện chấm dứt (khoản 2 Điều 295).
• Ngừng toàn bộ nghĩa vụ khi sự kiện chỉ ảnh hưởng một phần, hoặc ngừng cả khi chỉ cần chuyển sang phương án thay thế.
• Sao chép điều khoản force majeure nước ngoài vào hợp đồng chịu luật Việt Nam mà không kiểm tra với Điều 295, 296.