Thỏa thuận cổ đông là gì? Hiệu lực, quan hệ với điều lệ và các điều khoản thường gặp

Thỏa thuận cổ đông là gì? Đó là hợp đồng các cổ đông ký với nhau, đôi khi có cả công ty, để chốt những điều Luật Doanh nghiệp và Điều lệ không nói hoặc nói chung chung: ai được cử người vào Hội đồng quản trị, quyết định nào cần nhà đầu tư đồng ý, ai được bán cổ phần khi nào và cho ai, ai phải mua lại khi một bên muốn rút. Văn bản này thường được ký khi nhà đầu tư mới vào công ty, khi các nhà sáng lập chia vốn, hoặc kèm hợp đồng mua cổ phần trong thương vụ M&A.

Câu hỏi khó hơn là thỏa thuận ràng buộc ai, có thắng Điều lệ không, điều khoản nào thực thi được. Bài viết theo văn bản có hiệu lực đến tháng 10/2026, cho cả doanh nghiệp Việt Nam và nhà đầu tư nước ngoài.

Thỏa thuận cổ đông là gì và dựa vào căn cứ pháp lý nào?

Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14, kể cả các lần sửa bởi Luật 03/2022/QH15 và Luật 76/2025/QH15, không có điều khoản nào gọi tên thỏa thuận cổ đông. Về pháp lý đây là một hợp đồng dân sự: sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự (Điều 385 Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13). Các bên tự quyết nội dung (khoản 1 Điều 398), và mọi cam kết không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội có hiệu lực thực hiện đối với các bên (khoản 2 Điều 3).

Bốn hệ quả thực tế:

• Không có hình thức bắt buộc. Luật không buộc công chứng (khoản 2 Điều 119), và thỏa thuận không nằm trong hồ sơ đăng ký công ty cổ phần (Điều 22 Luật Doanh nghiệp). Gọi là "thỏa thuận", "hợp đồng" hay "biên bản thỏa thuận cổ đông" đều được; nội dung mới quyết định.
• Chỉ ràng buộc người ký. Từ khi có hiệu lực, các bên phải thực hiện nghĩa vụ đối với nhau theo cam kết (khoản 2 Điều 401). Cổ đông không ký, cổ đông mua sau, người quản lý và công ty (nếu không ký) không bị ràng buộc trực tiếp.
• Điều khoản trái luật bị vô hiệu ở phần vi phạm (Điều 123). Thỏa thuận cũng không được xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác (khoản 4 Điều 3, Điều 10), nên thỏa thuận của nhóm cổ đông lớn nhằm gạt cổ đông nhỏ có rủi ro không được bảo vệ.
• Cấm ngăn cổ đông thực hiện quyền theo luật và Điều lệ (khoản 2 Điều 16 Luật Doanh nghiệp). Theo cách đọc của LexData, tự cam kết hạn chế quyền của mình (như không bán cổ phần trong 3 năm) khác với bị người khác ngăn cản, nên quy định này không tự làm vô hiệu điều khoản hạn chế.

Ai ký. Thường là các cổ đông chính. Công ty có thể là một bên khi có nghĩa vụ của công ty (phát hành cổ phần, cung cấp thông tin, mua lại cổ phần), do người đại diện theo pháp luật ký; chữ ký đó không thay được quyết định luật dành cho Đại hội đồng cổ đông hay Hội đồng quản trị (Điều 138, 153).

Thỏa thuận cổ đông sáng lập. Văn bản ký trước khi thành lập thường chốt tỷ lệ góp, tiến độ góp, người đại diện, phân vai điều hành. Luật đã có sẵn quy tắc: công ty cổ phần mới thành lập phải có ít nhất 03 cổ đông sáng lập, cùng đăng ký mua ít nhất 20% tổng số cổ phần phổ thông được quyền chào bán, và trong 03 năm đầu chỉ được bán cổ phần phổ thông cho người ngoài nhóm sáng lập nếu Đại hội đồng cổ đông chấp thuận (khoản 1, 2, 3 Điều 120). Thỏa thuận có thể đặt hạn chế dài hơn, chặt hơn, nhưng không bỏ được quy tắc 03 năm.

Những điều khoản Luật Doanh nghiệp mà thỏa thuận cổ đông hay dựa vào

Điều khoản trong thỏa thuận chỉ có tác dụng với công ty khi gắn được vào chỗ Luật Doanh nghiệp 2020 cho Điều lệ quy định khác.

Thỏa thuận cổ đông và điều lệ công ty: văn bản nào ràng buộc ai khi mâu thuẫn?

Luật không nói văn bản nào "cao hơn"; hai văn bản khác nhau ở người bị ràng buộc: Điều lệ ràng buộc công ty và mọi cổ đông, kể cả người vào sau (cổ đông phải tuân thủ Điều lệ, khoản 3 Điều 119 Luật Doanh nghiệp); thỏa thuận cổ đông chỉ ràng buộc người ký. Xem thêm điều lệ công ty là gì.

Hệ quả rõ nhất nằm ở nghị quyết. Cổ đông, nhóm cổ đông từ 5% cổ phần phổ thông (hoặc tỷ lệ nhỏ hơn theo Điều lệ, khoản 2 Điều 115) chỉ được yêu cầu Tòa án hoặc Trọng tài hủy nghị quyết Đại hội đồng cổ đông khi trình tự, thủ tục vi phạm nghiêm trọng Luật hoặc Điều lệ, hoặc nội dung vi phạm pháp luật hoặc Điều lệ (Điều 151). Thỏa thuận cổ đông không có trong danh sách này, và nghị quyết có hiệu lực từ ngày thông qua (khoản 1 Điều 152). Theo cách đọc của LexData, nghị quyết đạt tỷ lệ của Điều lệ nhưng trái quyền phủ quyết chỉ ghi trong thỏa thuận vẫn có hiệu lực; nhà đầu tư chỉ kiện được cổ đông đã bỏ phiếu trái cam kết.

Hai nhận định hay gặp trên mạng cần sửa lại:

• "Quyền phủ quyết không thể đưa vào Điều lệ." Luật không dùng chữ "phủ quyết", nhưng cho Điều lệ quy định tỷ lệ cụ thể tại Đại hội đồng cổ đông (khoản 1, 2 Điều 148) và tỷ lệ cao hơn tại Hội đồng quản trị (khoản 12 Điều 157); đặt tỷ lệ cao hơn phần sở hữu của nhóm còn lại là tạo ra quyền phủ quyết. Chưa rõ có hạ được tỷ lệ dưới mặc định hay không.
• "Điều lệ phải công khai." Điều lệ không được công bố theo Điều 32, nhưng mọi cổ đông phổ thông đều được xem, và nằm trong hồ sơ đăng ký mà người ngoài có thể xin cung cấp thông tin (khoản 4 Điều 74 Nghị định 168/2025/NĐ-CP), nên không nên coi là bí mật; cơ chế định giá có thể giữ trong thỏa thuận, còn tỷ lệ biểu quyết, hạn chế chuyển nhượng đưa vào Điều lệ.

Điều khoản thường gặp trong thỏa thuận cổ đông có thực thi được không?

Các điều khoản dưới đây phần lớn đến từ thực tiễn common law. Luật Việt Nam không cấm, cũng không ghi nhận riêng: giữa các bên chúng có hiệu lực theo Bộ luật Dân sự, còn với công ty thì tùy việc gắn được vào Luật Doanh nghiệp và Điều lệ. Cột cuối là nhận định của LexData.

Drag-along, quyền chọn bán và nhà đầu tư nước ngoài

Khi người mua theo drag-along là nhà đầu tư nước ngoài và việc mua làm tăng sở hữu nước ngoài trong ngành tiếp cận thị trường có điều kiện, đưa sở hữu nước ngoài lên trên 50% hoặc tăng thêm khi đã trên 50%, hoặc công ty có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất ở đảo, khu vực biên giới, ven biển hay khu vực ảnh hưởng quốc phòng, an ninh, người mua phải đăng ký góp vốn, mua cổ phần trước khi thay đổi cổ đông (khoản 3 Điều 21 Luật Đầu tư 143/2025/QH15). Nên coi thủ tục này là điều kiện tiên quyết.

Với quyền chọn bán, nhà đầu tư hay muốn công ty mua lại cổ phần khi nhà sáng lập vi phạm cam kết hoặc không đạt mốc niêm yết. Luật giới hạn: công ty chỉ được mua lại không quá 30% tổng số cổ phần phổ thông đã bán, giá mua lại cổ phần phổ thông không cao hơn giá thị trường trừ khi mua theo tỷ lệ với mọi cổ đông (Điều 133), và chỉ được thanh toán nếu sau đó vẫn trả đủ nợ (khoản 1 Điều 134). Công ty chỉ bắt buộc mua lại theo luật khi cổ đông phản đối nghị quyết về tổ chức lại hoặc thay đổi quyền, nghĩa vụ trong Điều lệ (Điều 132); Điều lệ có thể quy định thêm trường hợp cổ đông được yêu cầu công ty mua lại (điểm k khoản 2 Điều 24), nhưng theo cách đọc của LexData việc mua vẫn chịu giới hạn của Điều 133, 134. Một lựa chọn khác là cổ phần ưu đãi hoàn lại, được công ty hoàn lại vốn góp theo yêu cầu hoặc điều kiện ghi trên cổ phiếu và Điều lệ, đổi lại người sở hữu không có quyền biểu quyết (khoản 1, 3 Điều 118). Nghĩa vụ mua lại vì vậy nên đặt chủ yếu lên nhà sáng lập. Thủ tục khi thực hiện xem thủ tục chuyển nhượng cổ phần.

Bế tắc trong công ty 50/50

Ở Hội đồng quản trị, phiếu ngang nhau thì theo ý kiến Chủ tịch (khoản 12 Điều 157), nên ghế Chủ tịch là điểm đàm phán lớn; khoản 12 không nói rõ Điều lệ có bỏ được phiếu quyết định này hay không, nên ghi rõ. Hội đồng thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn không có cơ chế này: mặc định cần từ 65% vốn góp của thành viên dự họp, hoặc 75% với vấn đề lớn (khoản 3 Điều 59), nên hai bên 50% luôn phải đồng thuận.

Bốn trường hợp giải thể ở khoản 1 Điều 207 Luật Doanh nghiệp không có bế tắc. LexData không thấy quy định cho một bên yêu cầu Tòa án giải thể công ty vì bế tắc; giải thể theo quyết định thì lại cần chính sự đồng thuận đang thiếu. Thỏa thuận nên có thang xử lý (họp lại, hòa giải) và cơ chế mua bán: một bên đưa giá, bên kia chọn mua hoặc bán ở giá đó, hoặc cùng bán cho bên thứ ba. Xem giải thể doanh nghiệp là gì.

Vi phạm thỏa thuận cổ đông: phạt bao nhiêu, đòi bồi thường hay buộc thực hiện?

Buộc thực hiện. Ví dụ buộc cổ đông nhỏ ký hợp đồng bán theo drag-along, hoặc buộc nhà sáng lập mua lại theo quyền chọn bán; Luật Thương mại gọi là buộc thực hiện đúng hợp đồng (khoản 1 Điều 292, Điều 297).

Phạt vi phạm. Chỉ có khi thỏa thuận ghi điều khoản phạt (khoản 1 Điều 418 Bộ luật Dân sự). Hoạt động thương mại theo Luật Thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, kể cả đầu tư (khoản 1 Điều 3), và mức phạt không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm (Điều 301). Theo cách đọc của LexData, thỏa thuận giữa các doanh nghiệp cùng đầu tư vào một công ty có thể bị coi là hoạt động thương mại, nên mức phạt cố định lớn (ví dụ 30% giá trị khoản đầu tư) có rủi ro bị giảm về 8%. Có lập luận ngược lại: hoạt động thương mại đặc thù do luật khác điều chỉnh thì áp dụng luật đó, việc Luật Thương mại không quy định thì áp dụng Bộ luật Dân sự (khoản 2, 3 Điều 4 Luật Thương mại), và quan hệ cổ đông thuộc Luật Doanh nghiệp. Chưa có hướng dẫn thống nhất, cách tính "giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm" với cam kết không bán hay quyền phủ quyết cũng chưa có. Khi cổ đông là cá nhân không kinh doanh, lập luận đây là quan hệ dân sự và mức phạt do các bên thỏa thuận (khoản 2 Điều 418) càng mạnh hơn. Kết luận phụ thuộc từng vụ; xem mức phạt vi phạm hợp đồng.

Bồi thường thiệt hại. Gồm thiệt hại theo Điều 360, lợi ích lẽ ra được hưởng do hợp đồng mang lại và chi phí phát sinh (khoản 1, 2 Điều 419 Bộ luật Dân sự), nhưng bên đòi phải chứng minh thiệt hại, rất khó khi thiệt hại là "mất quyền kiểm soát". Trong quan hệ thương mại, có thỏa thuận phạt thì được áp dụng cả phạt và bồi thường (khoản 2 Điều 307 Luật Thương mại); trong quan hệ dân sự, chỉ thỏa thuận phạt mà không nói vừa phạt vừa bồi thường thì bên vi phạm chỉ chịu phạt (khoản 3 Điều 418 Bộ luật Dân sự).

Vì phạt và bồi thường đều có giới hạn, thỏa thuận thường thêm chế tài gắn với cổ phần, như buộc bên vi phạm nghiêm trọng bán lại cổ phần theo giá chiết khấu. Thời hiệu: 03 năm từ ngày biết hoặc phải biết quyền bị xâm phạm với hợp đồng dân sự (Điều 429 Bộ luật Dân sự), hai năm từ thời điểm quyền bị xâm phạm với tranh chấp thương mại (Điều 319 Luật Thương mại).

Thỏa thuận cổ đông là gì khi có nhà đầu tư nước ngoài: chọn luật nào, giải quyết tranh chấp ở đâu?

Chọn luật cho hợp đồng. Với hợp đồng (thỏa thuận cổ đông, hợp đồng liên doanh) có ít nhất một bên là nhà đầu tư nước ngoài hoặc tổ chức kinh tế thuộc khoản 1 Điều 20 (nhà đầu tư nước ngoài nắm trên 50% vốn điều lệ, trực tiếp hoặc qua tổ chức kinh tế khác), các bên được thỏa thuận áp dụng pháp luật nước ngoài hoặc tập quán đầu tư quốc tế nếu không trái pháp luật Việt Nam (khoản 6 Điều 4 Luật Đầu tư 143/2025/QH15, hiệu lực từ 01/03/2026). Bộ luật Dân sự cũng cho chọn luật cho hợp đồng có yếu tố nước ngoài (khoản 1 Điều 683).

Luật của công ty vẫn là luật Việt Nam. Việc tổ chức, giải thể pháp nhân và quan hệ giữa pháp nhân với thành viên được xác định theo pháp luật của nước mà pháp nhân có quốc tịch (khoản 2 Điều 676 Bộ luật Dân sự). Theo cách đọc của LexData, chọn luật Anh chỉ chi phối nghĩa vụ giữa các bên ký; việc công ty họp, biểu quyết, ghi sổ cổ đông, mua lại cổ phần vẫn theo Luật Doanh nghiệp. Pháp luật nước ngoài cũng không được áp dụng nếu hậu quả trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam (điểm a khoản 1 Điều 670).

Nơi giải quyết tranh chấp. Tranh chấp giữa các nhà đầu tư, trong đó có ít nhất một nhà đầu tư nước ngoài hoặc tổ chức kinh tế thuộc các điểm a, b, c khoản 1 Điều 20, được giải quyết tại Tòa án Việt Nam, Trọng tài Việt Nam, Trọng tài nước ngoài, Trọng tài quốc tế hoặc trọng tài do các bên lập (khoản 3 Điều 13 Luật Đầu tư). Không có yếu tố đó thì chỉ có Trọng tài Việt Nam hoặc Tòa án Việt Nam (khoản 2 Điều 13). Trọng tài chỉ có thẩm quyền khi có thỏa thuận trọng tài (khoản 1 Điều 5 Luật Trọng tài thương mại) và tranh chấp thuộc Điều 2 của luật này; với tranh chấp có yếu tố nước ngoài, Hội đồng trọng tài áp dụng pháp luật do các bên chọn (khoản 2 Điều 14). Xem trọng tài thương mại là gì.

Điều khoản trọng tài trong thỏa thuận cổ đông chỉ ràng buộc các bên ký. Tranh chấp giữa công ty với thành viên, giữa các thành viên với nhau về hoạt động của công ty thuộc thẩm quyền Tòa án nếu không có thỏa thuận trọng tài hợp lệ (khoản 4 Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự); yêu cầu hủy nghị quyết theo Điều 151 Luật Doanh nghiệp đưa ra Trọng tài được, nhưng theo cách đọc của LexData vẫn cần thỏa thuận trọng tài, thường đặt trong Điều lệ. Muốn mọi tranh chấp về một nơi, nên để công ty cùng ký và đưa điều khoản trọng tài tương ứng vào Điều lệ.

Về ngôn ngữ, giấy tờ trong hồ sơ đăng ký doanh nghiệp, gồm Điều lệ, được lập bằng tiếng Việt (khoản 1 Điều 10 Nghị định 168/2025/NĐ-CP); thỏa thuận cổ đông có thể chỉ bằng tiếng Anh, nhưng khi nộp cho Tòa án Việt Nam làm chứng cứ phải kèm bản dịch tiếng Việt được công chứng, chứng thực (khoản 3 Điều 96 Bộ luật Tố tụng dân sự). Xem doanh nghiệp FDI là gì.

Thỏa thuận cổ đông là gì trong công ty TNHH và trong thương vụ M&A?

Công ty trách nhiệm hữu hạn: thỏa thuận thành viên. Luật đã cài sẵn nhiều cơ chế: thành viên muốn chuyển nhượng phải chào bán cho thành viên còn lại theo tỷ lệ phần vốn góp với cùng điều kiện, chỉ được bán cho người ngoài nếu họ không mua hoặc không mua hết trong 30 ngày (khoản 1 Điều 52, điểm a sửa đổi bởi Luật 76/2025/QH15). Phần vốn góp thêm khi tăng vốn chia theo tỷ lệ vốn góp (khoản 2 Điều 68). Khoản 1 Điều 52 không có cụm "trừ trường hợp Điều lệ có quy định khác", nên LexData cho rằng thỏa thuận không bỏ được trình tự chào bán này; thành viên chỉ có thể từ chối mua trong từng lần chào bán. Thỏa thuận thành viên vì vậy tập trung vào phủ quyết, bế tắc, định giá khi rút vốn. Xem thủ tục chuyển nhượng vốn góp công ty TNHH.

Trong thương vụ M&A. Thỏa thuận cổ đông thường ký cùng hợp đồng mua cổ phần và Điều lệ sửa đổi. Bên mua cũng cần thẩm định thỏa thuận cổ đông hiện có của công ty mục tiêu, vì quyền ưu tiên mua hay tag-along của cổ đông khác có thể chặn giao dịch. Xem M&A là gì và due diligence là gì.

Hai nghĩa vụ hành chính có thể phát sinh từ chính thỏa thuận:

• Chủ sở hữu hưởng lợi. Doanh nghiệp phải xác định và kê khai chủ sở hữu hưởng lợi (Điều 18 Nghị định 168/2025/NĐ-CP, sửa đổi bởi Điều 4 Nghị định 296/2026/NĐ-CP). Nhóm cá nhân có hợp đồng cùng nhau sở hữu từ 25% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần có quyền biểu quyết được xác định là chủ sở hữu hưởng lợi; nếu không ai đạt tiêu chí sở hữu, hoặc có căn cứ cho thấy người đạt tiêu chí không phải chủ sở hữu hưởng lợi, thì xét quyền kiểm soát qua quyền bổ nhiệm, miễn nhiệm đa số thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc, sửa đổi Điều lệ, quyết định chính sách tài chính, đầu tư (khoản 1, 2 Điều 17, sửa đổi bởi Điều 3 Nghị định 296/2026/NĐ-CP, hiệu lực từ 23/07/2026). Thỏa thuận trao các quyền đó cho một cá nhân có thể khiến người này phải được kê khai. Xem chủ sở hữu hưởng lợi là gì.
• Tập trung kinh tế. Mua lại là khi bên mua kiểm soát, chi phối doanh nghiệp (khoản 4 Điều 29 Luật Cạnh tranh), kể cả khi sở hữu dưới 50% nhưng có quyền quyết định bổ nhiệm đa số thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc, sửa Điều lệ hoặc các vấn đề quan trọng (điểm c khoản 1 Điều 2 Nghị định 35/2020/NĐ-CP). Quyền phủ quyết rộng trong thỏa thuận cổ đông là yếu tố cần xét.

Checklist soạn và rà soát thỏa thuận cổ đông

1. Đọc Điều lệ hiện hành trước. Liệt kê điều khoản cần đưa vào Điều lệ để ràng buộc công ty: tỷ lệ biểu quyết, vấn đề cần đồng ý, hạn chế chuyển nhượng, bầu dồn phiếu, số thành viên Hội đồng quản trị.
2. Ghi hạn chế chuyển nhượng trên cổ phiếu (khoản 1 Điều 127), dạng chứng chỉ, bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện tử (khoản 1 Điều 121). Nếu công ty không phát hành cổ phiếu, luật không nói rõ hạn chế có hiệu lực hay không.
3. Xác định ai ký, kể cả công ty nếu có nghĩa vụ của công ty; buộc người mua cổ phần sau này ký văn bản gia nhập.
4. Tag-along, drag-along, put/call: công thức giá, điều kiện kích hoạt, ai phải mua; kiểm tra Điều 133, 134 nếu công ty phải mua lại, và khoản 3 Điều 21 Luật Đầu tư nếu người mua là nhà đầu tư nước ngoài.
5. Bế tắc và chế tài: phiếu quyết định của Chủ tịch, cơ chế mua bán; trần 8% nếu là hoạt động thương mại; ghi rõ vừa phạt vừa bồi thường.
6. Luật áp dụng, trọng tài: kiểm tra Điều 13 Luật Đầu tư; đồng bộ điều khoản trọng tài với Điều lệ; xét nghĩa vụ kê khai chủ sở hữu hưởng lợi và tập trung kinh tế.

Dịch vụ chuyển nhượng vốn góp, cổ phần và mua lại doanh nghiệp của LexData có thể hỗ trợ soạn hợp đồng mua cổ phần, thỏa thuận cổ đông và Điều lệ sửa đổi cùng lúc.