Thế chấp cổ phần là việc cổ đông dùng cổ phần mình sở hữu để bảo đảm một khoản nợ mà không giao cổ phần cho bên cho vay; thế chấp phần vốn góp là việc tương tự với thành viên công ty TNHH. Cổ phần, phần vốn góp là quyền tài sản nên được dùng làm tài sản bảo đảm (Điều 105, Điều 115 Bộ luật Dân sự 2015; Điều 15 Nghị định 21/2021/NĐ-CP). Hợp đồng thế chấp có hiệu lực từ khi ký, không cần công chứng và không cần công ty đồng ý, trừ khi điều lệ công ty có quy định riêng.
Giá trị thực của việc thế chấp cổ phần nằm ở hai bước sau. Muốn được ưu tiên trước chủ nợ khác, bên nhận thế chấp phải đăng ký: tại Trung tâm đăng ký giao dịch, tài sản (Bộ Tư pháp) với cổ phần công ty chưa đại chúng và phần vốn góp, tại Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) với cổ phiếu đã đăng ký tập trung. Khi bên vay vỡ nợ, người mua hoặc chính bên cho vay vẫn phải qua các "cửa" của Luật Doanh nghiệp: quyền ưu tiên mua của thành viên công ty TNHH, chấp thuận của Hội đồng thành viên, hạn chế với cổ phần của cổ đông sáng lập, và thủ tục nhà đầu tư nước ngoài nếu bên nhận là người nước ngoài.
Thế chấp cổ phần hay cầm cố cổ phần: dùng tên nào cho đúng?#
Bộ luật Dân sự phân biệt hai biện pháp theo việc có giao tài sản hay không. Cầm cố là giao tài sản cho bên nhận cầm cố (Điều 309); thế chấp là dùng tài sản để bảo đảm mà không giao (khoản 1 Điều 317). Cổ phần, phần vốn góp là quyền, không có vật để giao: cổ đông vẫn đứng tên trong sổ đăng ký cổ đông, vẫn dự họp và nhận cổ tức. Vì vậy thế chấp cổ phần là cách gọi khớp với bản chất. Văn bản về chứng khoán cũng dùng cụm "hợp đồng thế chấp chứng khoán" (điểm c khoản 4 Điều 170 Nghị định 155/2020/NĐ-CP).
Trên thực tế vẫn gặp hợp đồng đặt tên "cầm cố cổ phiếu", nhất là khi bên vay giao bản chính cổ phiếu giấy cho bên cho vay giữ. Tên gọi sai không làm hợp đồng vô hiệu: nếu nội dung phù hợp với một biện pháp bảo đảm trong Bộ luật Dân sự thì áp dụng biện pháp tương ứng với nội dung (khoản 4 Điều 4 Nghị định 21/2021), và cơ quan đăng ký không được yêu cầu sửa tên hợp đồng (khoản 2 Điều 5 Nghị định 99/2022/NĐ-CP). Điều cần để ý là thời điểm đối kháng. Cầm cố bằng động sản cũng đăng ký được tại Trung tâm theo thỏa thuận hoặc theo yêu cầu của bên nhận cầm cố, và khi đó đối kháng từ thời điểm đăng ký (điểm c khoản 1 Điều 44 Nghị định 99; khoản 2 Điều 23 Nghị định 21). Nếu không đăng ký, cầm cố chỉ đối kháng từ khi bên nhận cầm cố nắm giữ tài sản (khoản 2 Điều 310 Bộ luật Dân sự; khoản 3 Điều 23 Nghị định 21), và "nắm giữ" một quyền tài sản là khái niệm khó chứng minh. Giữ tờ cổ phiếu không ngăn được cổ đông ký chuyển nhượng, vì cổ phần chuyển bằng hợp đồng và ghi sổ (khoản 2, khoản 6 Điều 127 Luật Doanh nghiệp 2020). Khuyến nghị của chúng tôi: gọi là thế chấp cổ phần và đăng ký, dù hợp đồng có kèm việc giữ cổ phiếu.
Ai được thế chấp cổ phần và tài sản nào cần thận trọng#
Tài sản bảo đảm phải thuộc sở hữu của bên bảo đảm (khoản 1 Điều 295 Bộ luật Dân sự). Cổ phần, phần vốn góp, quyền mua phần vốn góp và lợi tức từ chúng đều dùng được, "theo quy định của pháp luật liên quan và điều lệ của pháp nhân (nếu có)" (Điều 15 Nghị định 21). Người đứng tên góp vốn bằng tài sản chung vợ chồng được tự mình ký hợp đồng bảo đảm đối với phần vốn góp đó khi vợ chồng đã thỏa thuận việc góp vốn; không có văn bản thỏa thuận nhưng người kia biết mà không phản đối thì coi như đã thỏa thuận (khoản 2 Điều 27 Nghị định 21).
Ba loại tài sản cần thận trọng:
- Cổ phần ưu đãi biểu quyết. Cổ đông không được chuyển nhượng loại cổ phần này, trừ theo bản án, quyết định của Tòa án hoặc thừa kế (khoản 3 Điều 116 Luật Doanh nghiệp). Tài sản bị luật cấm chuyển nhượng tại thời điểm ký thì không dùng để bảo đảm được (khoản 1 Điều 8 Nghị định 21). Theo cách đọc của chúng tôi, bên cho vay không nên nhận loại cổ phần này. Ưu đãi biểu quyết của cổ đông sáng lập chỉ kéo dài 03 năm, sau đó cổ phần chuyển thành cổ phần phổ thông (khoản 1 Điều 116) và thế chấp được bình thường.
- Cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập trong 03 năm đầu. Luật không cấm chuyển nhượng mà đặt điều kiện: bán cho người không phải cổ đông sáng lập cần Đại hội đồng cổ đông chấp thuận (khoản 3 Điều 120). Hạn chế này không áp dụng với cổ phần cổ đông sáng lập có thêm sau khi đăng ký thành lập (điểm a khoản 4 Điều 120). Thế chấp được, nhưng xử lý trong thời hạn này vướng chấp thuận đó.
- Cổ phiếu đang bị hạn chế chuyển nhượng sau đợt chào bán riêng lẻ của công ty đại chúng. VSDC chỉ đăng ký biện pháp bảo đảm với chứng khoán tự do chuyển nhượng (điểm a khoản 2 Điều 169 Nghị định 155). Theo cách đọc của chúng tôi, cổ phiếu trong thời gian hạn chế (chào bán cổ phần riêng lẻ) chưa đăng ký thế chấp tại VSDC được.
Thế chấp cổ phần có phải đăng ký giao dịch bảo đảm không?#
Thế chấp cổ phần không phải đăng ký để hợp đồng có hiệu lực, nhưng gần như phải đăng ký nếu bên cho vay muốn khoản bảo đảm có giá trị. Lý do nằm ở ba quy định:
- Đăng ký là điều kiện có hiệu lực của giao dịch bảo đảm "chỉ trong trường hợp luật có quy định" (khoản 1 Điều 298 Bộ luật Dân sự). Không luật nào đặt điều kiện đó cho cổ phần, phần vốn góp. Hợp đồng có hiệu lực từ thời điểm các bên thỏa thuận, không thỏa thuận thì từ khi giao kết (khoản 2 Điều 22 Nghị định 21; khoản 1 Điều 319 Bộ luật Dân sự).
- Thế chấp phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba từ thời điểm đăng ký (khoản 2 Điều 319 Bộ luật Dân sự; khoản 2 Điều 23 Nghị định 21). Chưa đăng ký thì hợp đồng vẫn ràng buộc hai bên, chỉ là chưa đối kháng (khoản 4 Điều 22 Nghị định 21).
- Không đối kháng thì mất thứ tự ưu tiên và mất quyền truy đòi. Khi một tài sản bảo đảm nhiều nghĩa vụ, bên đã đối kháng được thanh toán trước bên chưa đối kháng (điểm b khoản 1 Điều 308 Bộ luật Dân sự). Bên nhận bảo đảm đã đối kháng giữ quyền đối với tài sản kể cả khi cổ phần bị bán cho người khác (khoản 2 Điều 297 Bộ luật Dân sự; Điều 7 Nghị định 21).
Ví dụ: cổ đông thế chấp cổ phần cho bên A nhưng A không đăng ký, sau đó thế chấp tiếp cho ngân hàng B và B đăng ký. Khi xử lý, B được trả trước dù hợp đồng ký sau.
Không cần công chứng, không bắt buộc ghi vào sổ cổ đông#
Giao dịch phải công chứng là giao dịch "được luật quy định hoặc luật giao Chính phủ quy định phải công chứng" (khoản 1 Điều 3 Luật Công chứng 46/2024/QH15). Chúng tôi không tìm thấy quy định nào buộc công chứng hợp đồng thế chấp cổ phần hoặc hợp đồng thế chấp phần vốn góp. Các bên vẫn có thể công chứng theo yêu cầu; khi đó hợp đồng có hiệu lực từ thời điểm công chứng (khoản 1 Điều 22 Nghị định 21).
Sổ đăng ký thành viên và sổ đăng ký cổ đông có nội dung bắt buộc do luật liệt kê, trong đó không có thông tin về thế chấp (khoản 2 Điều 48, khoản 2 Điều 122 Luật Doanh nghiệp). Dù vậy, bên cho vay nên yêu cầu công ty ký văn bản xác nhận đã biết việc thế chấp và cam kết không ghi sổ chuyển nhượng số cổ phần đó khi chưa có văn bản của bên nhận thế chấp. Cam kết này là thỏa thuận hợp đồng, không phải nghĩa vụ luật định, nhưng là chốt chặn thực tế ở cấp công ty.
Đăng ký thế chấp phần vốn góp và cổ phần: nộp ở đâu, hồ sơ gồm gì?#
Cơ quan đăng ký phụ thuộc vào việc tài sản có phải chứng khoán đã đăng ký tập trung tại VSDC hay không.
| Loại tài sản | Đăng ký ở đâu | Căn cứ | Thời điểm đăng ký có hiệu lực |
|---|---|---|---|
| Phần vốn góp công ty TNHH | Trung tâm đăng ký giao dịch, tài sản (Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh), qua hệ thống đăng ký trực tuyến hoặc bản giấy | Khoản 5 Điều 10, điểm a khoản 1 Điều 44 Nghị định 99/2022 | Khi nội dung được cập nhật vào Cơ sở dữ liệu (điểm a khoản 1 Điều 6) |
| Cổ phần công ty cổ phần chưa đại chúng (chưa đăng ký tại VSDC) | Trung tâm đăng ký giao dịch, tài sản | Điểm d khoản 1 Điều 44 Nghị định 99/2022; khoản 1 Điều 169 Nghị định 155/2020 | Như trên |
| Cổ phiếu công ty đại chúng, cổ phiếu niêm yết, đăng ký giao dịch | VSDC, nộp qua thành viên lưu ký (công ty chứng khoán, ngân hàng lưu ký) | Khoản 2 Điều 1, khoản 4 Điều 10 Nghị định 99/2022; khoản 1 Điều 61, khoản 3 Điều 62 Luật Chứng khoán; Điều 169, Điều 170 Nghị định 155/2020 | Khi VSDC ghi vào sổ đăng ký biện pháp bảo đảm (điểm c khoản 2 Điều 169 Nghị định 155) |
Phần vốn góp là động sản (khoản 2 Điều 107 Bộ luật Dân sự) nên theo thủ tục đăng ký thế chấp động sản. Cổ phần công ty chưa đại chúng, dù xem là chứng khoán chưa đăng ký tập trung (khoản 1, khoản 2 Điều 4 Luật Chứng khoán) hay quyền tài sản thông thường, đều nộp tại Trung tâm (khoản 1 Điều 169 Nghị định 155).
Đăng ký thế chấp phần vốn góp, cổ phần chưa đại chúng tại Trung tâm#
- Ai nộp. Bên nhận bảo đảm hoặc bên bảo đảm, trực tiếp hoặc qua người đại diện (khoản 1, khoản 7 Điều 8 Nghị định 99). Bên cho vay nên tự nộp để kiểm soát thời điểm phát sinh đối kháng.
- Hồ sơ. Phiếu yêu cầu đăng ký theo Mẫu số 01d. Nếu phiếu chỉ có chữ ký của một bên thì nộp kèm hợp đồng bảo đảm (bản chính hoặc bản sao có chứng thực) (điểm a khoản 1 Điều 46). Có đủ chữ ký hai bên trên phiếu thì không cần nộp hợp đồng.
- Cách nộp. Qua hệ thống đăng ký trực tuyến (dktructuyen.moj.gov.vn), nộp giấy trực tiếp, qua bưu chính hoặc thư điện tử; thư điện tử chỉ dành cho người đã có tài khoản đăng ký trực tuyến (khoản 1, khoản 3 Điều 13).
- Mô tả tài sản. Với quyền tài sản phải ghi tên quyền và căn cứ phát sinh quyền (khoản 8 Điều 45). Nên ghi tên, mã số doanh nghiệp, số cổ phần hoặc tỷ lệ phần vốn góp, số giấy chứng nhận hoặc số đăng ký trong sổ; phần có thêm sau này thì mô tả là tài sản hình thành trong tương lai (khoản 1 Điều 45).
- Thời hạn. Giải quyết trong ngày làm việc nhận hồ sơ hợp lệ; nhận sau 15 giờ thì có thể xong trong ngày làm việc tiếp theo; có lý do chính đáng thì không quá 03 ngày làm việc (khoản 1 Điều 16).
- Tra cứu trước khi nhận. Bất kỳ ai cũng có thể yêu cầu cung cấp thông tin hoặc tự tra cứu Cơ sở dữ liệu bằng mã số sử dụng (khoản 2 Điều 50). Nên tra trước khi giải ngân.
- Xóa đăng ký. Khi nghĩa vụ chấm dứt, theo thỏa thuận, hoặc tài sản đã được xử lý xong (khoản 1 Điều 20). Bên vay nên ghi thời hạn bên cho vay phải ký hồ sơ xóa sau khi tất toán.
Thế chấp cổ phiếu đã đăng ký tại VSDC#
Chứng khoán của công ty đại chúng và chứng khoán niêm yết, đăng ký giao dịch phải đăng ký tập trung tại VSDC (khoản 1 Điều 61 Luật Chứng khoán), và VSDC đăng ký biện pháp bảo đảm đối với chúng (điểm b khoản 1 Điều 55, khoản 3 Điều 62). Khác biệt so với Trung tâm:
- Cổ phiếu phải đã lưu ký, tự do chuyển nhượng, không dùng ký quỹ giao dịch, không bị phong tỏa; trong thời hạn đăng ký, cổ phiếu bị phong tỏa tại VSDC (điểm a khoản 2 Điều 169 Nghị định 155). Bên vay không bán được số cổ phiếu này trên sàn cho đến khi giải tỏa.
- Hồ sơ gồm phiếu yêu cầu Mẫu số 52, bảng kê chứng khoán Mẫu số 53, văn bản ủy quyền nếu có (khoản 1 Điều 170), nộp qua thành viên lưu ký nơi lưu ký cổ phiếu, kèm hồ sơ phong tỏa (Điều 3, Điều 4 quy chế ban hành kèm Quyết định 46/QĐ-HĐTV của VSDC). Thông tin đã đăng ký tra cứu trực tuyến được tại tracuugdbd.vsd.vn (khoản 2 Điều 11 quy chế).
- Thời hạn giải quyết giống Trung tâm: trong ngày, sau 15 giờ thì ngày làm việc tiếp theo, kéo dài không quá 03 ngày làm việc (điểm b khoản 6 Điều 170 Nghị định 155).
Nếu công ty trở thành đại chúng trong thời hạn thế chấp, biện pháp đã đăng ký tại Trung tâm giữ hiệu lực đối kháng khi được đăng ký lại tại VSDC cho cùng bên nhận bảo đảm (điểm a khoản 2 Điều 6 Nghị định 99); hợp đồng nên buộc bên thế chấp phối hợp.
Công ty và các thành viên khác phải chấp thuận gì khi thế chấp cổ phần, phần vốn góp?#
Với bản thân việc thế chấp, Luật Doanh nghiệp không yêu cầu công ty, Hội đồng thành viên hay Đại hội đồng cổ đông chấp thuận. Quyền chấp thuận chỉ xuất hiện ở bước xử lý (mục sau). Có ba ngoại lệ cần kiểm tra:
- Điều lệ công ty. Nghị định 21 cho dùng cổ phần, phần vốn góp làm tài sản bảo đảm theo "điều lệ của pháp nhân (nếu có)" (Điều 15). Điều lệ có thể yêu cầu thông báo hoặc chấp thuận trước khi thế chấp. Với công ty cổ phần, hạn chế chuyển nhượng trong điều lệ chỉ có hiệu lực khi được nêu rõ trong cổ phiếu (khoản 1 Điều 127 Luật Doanh nghiệp), nên bên cho vay cần xem cả điều lệ lẫn mặt cổ phiếu.
- Thỏa thuận cổ đông, thỏa thuận góp vốn. Các thỏa thuận này hay cấm thế chấp khi chưa có đồng ý của các bên khác. Vi phạm không làm hợp đồng thế chấp vô hiệu theo luật doanh nghiệp, nhưng tạo tranh chấp ngay khi xử lý. Xem thêm thỏa thuận cổ đông là gì.
- Bên thế chấp là doanh nghiệp. Khi công ty mẹ thế chấp vốn ở công ty con, cần đối chiếu ngưỡng thẩm quyền của công ty mẹ: Hội đồng thành viên với hợp đồng vay, bán tài sản và hợp đồng khác do điều lệ quy định từ 50% tổng tài sản (điểm d khoản 2 Điều 55), chủ sở hữu công ty một thành viên là tổ chức (điểm e khoản 1 Điều 76), Hội đồng quản trị với hợp đồng từ 35% (điểm h khoản 2 Điều 153), Đại hội đồng cổ đông với việc bán tài sản từ 35% (điểm d khoản 2 Điều 138), trừ khi điều lệ quy định khác. Luật không gọi tên hợp đồng thế chấp trong các điều này; theo cách đọc của chúng tôi, nên có nghị quyết theo ngưỡng giá trị.
Bảo đảm cho khoản vay của người có liên quan có thể cần thủ tục chấp thuận riêng (giao dịch với người có liên quan); dùng tài sản của mình bảo đảm nghĩa vụ của người khác vẫn theo quy định về thế chấp (khoản 3 Điều 4 Nghị định 21).
Hợp đồng thế chấp phần vốn góp, cổ phần: điều khoản nào quyết định khả năng xử lý?#
Với cổ phần, phần vốn góp, các điều khoản sau quyết định bên cho vay có xử lý được tài sản hay không:
| Điều khoản | Vì sao cần | Căn cứ |
|---|---|---|
| Mô tả tài sản, kể cả phần có thêm sau này (tăng vốn, cổ phiếu thưởng) | Phần có thêm chỉ là tài sản bảo đảm nếu hợp đồng mô tả; bên nhận xác lập quyền khi tài sản hình thành | Khoản 2, khoản 3 Điều 295 Bộ luật Dân sự; khoản 3 Điều 9, khoản 1 Điều 24 Nghị định 21 |
| Phạm vi nghĩa vụ được bảo đảm | Không thỏa thuận thì coi như bảo đảm toàn bộ, kể cả lãi, phạt, bồi thường | Điều 293, Điều 294 Bộ luật Dân sự |
| Cổ tức, lợi nhuận được chia | Bên thế chấp được hưởng hoa lợi, lợi tức trừ khi thỏa thuận chúng cũng là tài sản thế chấp | Khoản 1 Điều 321 Bộ luật Dân sự; Điều 15 Nghị định 21 |
| Quyền biểu quyết | Không chuyển sang bên nhận thế chấp; muốn hạn chế (giải thể, tăng vốn pha loãng) thì ghi thành cam kết | Theo cách đọc của chúng tôi, từ khoản 1 Điều 321 Bộ luật Dân sự và khoản 6 Điều 127 Luật Doanh nghiệp |
| Cấm chuyển nhượng, thế chấp tiếp | Luật đã cấm bán, tặng cho; nên ghi thêm việc thế chấp lần hai | Khoản 8 Điều 320, khoản 5 Điều 321, khoản 2 Điều 296 Bộ luật Dân sự |
| Phương thức xử lý | Không thỏa thuận thì bán đấu giá (chứng khoán niêm yết được bán theo giá trên sàn); nhận chính tài sản phải thỏa thuận khi ký, nếu không cần bên thế chấp đồng ý bằng văn bản | Điều 303, khoản 1 và khoản 2 Điều 305 Bộ luật Dân sự; khoản 3 Điều 52 Nghị định 21 |
| Cách định giá khi xử lý | Không thỏa thuận thì phải thuê tổ chức định giá | Khoản 1 Điều 306 Bộ luật Dân sự |
| Thời hạn và cách thông báo xử lý | Các bên tự thỏa thuận; không thỏa thuận thì phải báo trước ít nhất 10 ngày với động sản | Khoản 2, khoản 4 Điều 51 Nghị định 21 |
| Cam kết hợp tác của bên thế chấp và công ty | Xử lý theo hợp đồng không cần ủy quyền của bên thế chấp; hợp đồng bảo đảm thay văn bản đồng ý của chủ sở hữu | Khoản 2 Điều 49, khoản 2 và khoản 3 Điều 58 Nghị định 21 |
Khi bên cho vay ở nước ngoài và hợp đồng tín dụng theo luật nước ngoài: quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản được xác định theo pháp luật nơi có tài sản (khoản 1 Điều 678 Bộ luật Dân sự). Theo cách đọc của chúng tôi, hợp đồng thế chấp cổ phần của công ty Việt Nam nên theo luật Việt Nam để đăng ký và xử lý được tại Việt Nam, dù hợp đồng vay theo luật khác.
Khi bên vay vỡ nợ: xử lý cổ phần, phần vốn góp đã thế chấp theo ba hướng#
Bên nhận thế chấp được xử lý khi nghĩa vụ đến hạn mà không được thực hiện, khi bên vay phải trả trước hạn do vi phạm, hoặc trường hợp khác theo thỏa thuận (Điều 299 Bộ luật Dân sự). Trước khi xử lý phải thông báo bằng văn bản cho bên thế chấp và các bên cùng nhận bảo đảm (khoản 1 Điều 300), nêu lý do, tài sản bị xử lý, thời gian và địa điểm xử lý (khoản 1 Điều 51 Nghị định 21). Đến trước thời điểm xử lý, bên thế chấp vẫn có quyền trả đủ nợ và chi phí để nhận lại tài sản (Điều 302 Bộ luật Dân sự). Từ đây có ba hướng, và hướng nào cũng phải qua Luật Doanh nghiệp.
Hướng 1: bán cổ phần, phần vốn góp cho bên thứ ba#
Bán đấu giá hoặc bên nhận thế chấp tự bán; sau khi có kết quả, chủ sở hữu và bên có quyền xử lý làm thủ tục chuyển quyền cho người mua (Điều 304 Bộ luật Dân sự). Tiền bán trừ chi phí, trả nợ theo thứ tự ưu tiên; thừa thì trả lại bên thế chấp, thiếu thì phần còn lại thành nợ không có bảo đảm (Điều 307).
- Công ty cổ phần chưa đại chúng. Chuyển nhượng bằng hợp đồng (khoản 2 Điều 127 Luật Doanh nghiệp); khi bên thế chấp không hợp tác, hợp đồng do bên có quyền bán ký với người mua, hoặc hợp đồng bảo đảm, làm căn cứ chuyển quyền (khoản 2, khoản 3 Điều 58 Nghị định 21). Người mua chỉ là cổ đông khi được ghi sổ (khoản 6 Điều 127), nên công ty vẫn phải hành động. Bán cổ phần sáng lập trong 03 năm đầu cho người ngoài cần Đại hội đồng cổ đông chấp thuận (khoản 3 Điều 120); theo cách đọc của chúng tôi, khoản 3 Điều 58 Nghị định 21 chỉ thay văn bản của chủ sở hữu, không thay nghị quyết này.
- Công ty TNHH hai thành viên trở lên. Đây là chỗ khó nhất. Bán phần vốn góp cho người ngoài là chuyển nhượng theo Điều 52: phải chào bán trước cho thành viên còn lại theo tỷ lệ phần vốn góp của họ, cùng điều kiện, và chỉ được bán cho người ngoài với cùng điều kiện đó nếu họ không mua hoặc không mua hết trong 30 ngày (khoản 1 Điều 52, điểm a sửa đổi bởi khoản 15 Điều 1 Luật 76/2025/QH15). Theo cách đọc của chúng tôi, Điều 58 Nghị định 21 không miễn bước này, nên lịch xử lý cộng thêm ít nhất 30 ngày. Hồ sơ đổi thành viên theo khoản 2 Điều 45 Nghị định 168/2025/NĐ-CP; nếu phần vốn góp đã được dùng để trả nợ rồi người nhận bán lại, hồ sơ kèm văn bản thỏa thuận dùng phần vốn góp trả nợ (điểm b khoản 6 Điều 45).
- Công ty TNHH một thành viên. Không có thành viên khác để chào bán. Bán toàn bộ vốn thì người mua thành chủ sở hữu mới (Điều 46 Nghị định 168); bán một phần thì công ty phải chuyển đổi loại hình và đăng ký thay đổi trong 10 ngày (khoản 1 Điều 78 Luật Doanh nghiệp).
- Cổ phiếu niêm yết, đăng ký giao dịch. Nếu hợp đồng không thỏa thuận phương thức, bên nhận thế chấp được bán theo giá thị trường trên sàn sau khi thông báo cho bên thế chấp (khoản 3 Điều 52, khoản 3 Điều 54 Nghị định 21). Việc chuyển quyền sở hữu qua VSDC theo pháp luật chứng khoán (Điều 172 Nghị định 155; Điều 8 quy chế VSDC).
Thủ tục sau khi có người mua giống giao dịch thông thường; xem thủ tục chuyển nhượng cổ phần và thủ tục chuyển nhượng vốn góp công ty TNHH.
Hướng 2: bên nhận thế chấp nhận chính cổ phần, phần vốn góp#
Chỉ dùng được nếu hợp đồng thế chấp cổ phần, phần vốn góp đã thỏa thuận cách này khi ký, hoặc bên thế chấp đồng ý bằng văn bản lúc xử lý (khoản 1, khoản 2 Điều 305 Bộ luật Dân sự). Giá trị tài sản lớn hơn nợ thì bên nhận phải trả phần chênh lệch; nhỏ hơn thì phần thiếu thành nợ không có bảo đảm (khoản 3 Điều 305). Bên nhận cung cấp hợp đồng bảo đảm có thỏa thuận này cho cơ quan có thẩm quyền để làm thủ tục chuyển quyền (khoản 2 Điều 59 Nghị định 21), và kế thừa quyền, nghĩa vụ của bên thế chấp đối với cổ phần, phần vốn góp (đoạn 2 khoản 1 Điều 58).
- Công ty cổ phần: cổ đông được dùng cổ phần để trả nợ, người nhận trả nợ bằng cổ phần trở thành cổ đông (khoản 5 Điều 127 Luật Doanh nghiệp) từ khi được ghi vào sổ (khoản 6). Luật không nói rõ việc dùng cổ phần sáng lập để trả nợ trong 03 năm đầu có thuộc khoản 3 Điều 120 hay không; theo cách đọc thận trọng của chúng tôi, vẫn nên xin chấp thuận của Đại hội đồng cổ đông, và kiểm tra hạn chế trong điều lệ.
- Công ty TNHH hai thành viên trở lên: bên cho vay chỉ thành thành viên nếu Hội đồng thành viên chấp thuận (điểm a khoản 7 Điều 53). Hồ sơ thay giấy tờ góp vốn bằng văn bản thỏa thuận dùng phần vốn góp trả nợ (điểm a khoản 6 Điều 45 Nghị định 168). Bị từ chối thì phải chào bán và chuyển nhượng theo Điều 52 (điểm b khoản 7 Điều 53).
- Bên nhận là người nước ngoài: thêm thủ tục đầu tư, xem mục bên cho vay nước ngoài.
Hướng 3: công ty mua lại#
Ở công ty cổ phần, công ty được mua lại không quá 30% tổng số cổ phần phổ thông đã bán; Hội đồng quản trị quyết định nếu không quá 10% mỗi loại trong 12 tháng, còn lại do Đại hội đồng cổ đông; giá mua lại cổ phần phổ thông không cao hơn giá thị trường, trừ trường hợp mua theo tỷ lệ sở hữu của từng cổ đông (Điều 133 Luật Doanh nghiệp). Công ty chỉ được thanh toán nếu sau đó vẫn trả đủ nợ, và phải đăng ký giảm vốn điều lệ trong 10 ngày (khoản 1, khoản 2 Điều 134). Với công ty đại chúng, việc mua lại cổ phiếu của chính mình còn phải đáp ứng Điều 36 Luật Chứng khoán, gồm quyết định của Đại hội đồng cổ đông thông qua việc mua lại để giảm vốn điều lệ và nguồn tiền từ thặng dư vốn cổ phần, quỹ đầu tư phát triển, lợi nhuận sau thuế chưa phân phối hoặc quỹ khác được phép (điểm a, điểm b khoản 1 Điều 36). Cổ phần đã mua lại thành cổ phần chưa bán, nên phải có văn bản giải chấp của bên nhận thế chấp trước khi thanh toán.
Ở công ty TNHH, Luật Doanh nghiệp chỉ quy định công ty mua lại phần vốn góp trong các trường hợp cụ thể: thành viên đã bỏ phiếu không tán thành nghị quyết sửa điều lệ về quyền, nghĩa vụ của thành viên, tổ chức lại công ty, hoặc trường hợp khác do điều lệ quy định (khoản 1 Điều 51); người thừa kế không muốn làm thành viên, người được tặng cho không được chấp thuận, thành viên là tổ chức giải thể, phá sản (khoản 4 Điều 53). Theo cách đọc của chúng tôi, trừ khi điều lệ có quy định phù hợp, mua lại không phải con đường xử lý có thể trông cậy đối với phần vốn góp đã thế chấp.
Bảng tổng hợp: trở ngại khi xử lý thế chấp cổ phần, phần vốn góp#
| Cổ phần công ty cổ phần chưa đại chúng | Phần vốn góp công ty TNHH | Cổ phiếu niêm yết, đăng ký giao dịch | |
|---|---|---|---|
| Đăng ký thế chấp | Trung tâm đăng ký giao dịch, tài sản | Trung tâm đăng ký giao dịch, tài sản | VSDC qua thành viên lưu ký, cổ phiếu bị phong tỏa |
| Chấp thuận khi thế chấp | Không, trừ điều lệ, thỏa thuận cổ đông | Không, trừ điều lệ, thỏa thuận góp vốn | Không, trừ hạn chế chuyển nhượng |
| Bán cho bên thứ ba | Chấp thuận của Đại hội đồng cổ đông nếu là cổ phần sáng lập trong 03 năm | Chào bán trước cho thành viên còn lại 30 ngày; công ty một thành viên phải chuyển đổi nếu bán một phần | Bán trên sàn; chào mua công khai nếu đạt ngưỡng (từ 25%) |
| Bên cho vay nhận chính tài sản | Thành cổ đông khi ghi sổ | Cần Hội đồng thành viên chấp thuận | Chuyển quyền qua VSDC |
| Rủi ro thường gặp | Công ty không ghi sổ, khó định giá | Thành viên còn lại dùng quyền ưu tiên mua hoặc từ chối chấp thuận | Giá giảm nhanh, cần cơ chế bổ sung tài sản |
Chào mua công khai: người dự kiến mua dẫn đến sở hữu từ 25% cổ phiếu có quyền biểu quyết của một công ty đại chúng, hoặc người đã nắm từ 25% dự kiến mua tiếp đạt hoặc vượt các mốc 35%, 45%, 55%, 65%, 75%, phải chào mua công khai (điểm a, điểm b khoản 1 Điều 35 Luật Chứng khoán). Luật dùng chữ "dự kiến mua", còn danh sách miễn trừ tại khoản 2 Điều 35 không nhắc việc xử lý tài sản bảo đảm. Theo cách đọc của chúng tôi, bên cho vay nhận chính cổ phiếu vượt các ngưỡng này nên tính đến nghĩa vụ chào mua công khai và hỏi trước Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.
Lưu ý chung khi xử lý: tập trung kinh tế và thuế#
- Tập trung kinh tế. Nhận cổ phần chi phối qua xử lý tài sản bảo đảm, dù người nhận là bên cho vay hay người mua, vẫn có thể là mua lại doanh nghiệp phải thông báo nếu đạt ngưỡng; xem tập trung kinh tế là gì và Luật Cạnh tranh 2018.
- Thuế. Xử lý tài sản là một lần chuyển nhượng vốn hoặc chuyển nhượng chứng khoán của bên thế chấp; mức thuế và người kê khai theo bài thuế chuyển nhượng vốn góp. Hợp đồng thế chấp cổ phần nên quy định ai kê khai, nộp và khấu trừ thuế từ tiền bán.
Ngân hàng nhận thế chấp cổ phần: giới hạn của Luật Các tổ chức tín dụng#
Khi bên nhận là ngân hàng, giao dịch chịu thêm hạn chế của Luật Các tổ chức tín dụng 32/2024/QH15:
- Tổ chức tín dụng không được cấp tín dụng trên cơ sở nhận bảo đảm bằng cổ phiếu của chính mình hoặc của công ty con, công ty liên kết của mình (khoản 5 Điều 134).
- Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài không được cấp tín dụng để góp vốn, mua cổ phần của tổ chức tín dụng (khoản 6 Điều 134). Khoản vay để mua cổ phần ngân hàng vì vậy không đi qua kênh tín dụng ngân hàng được, dù tài sản bảo đảm là gì.
- Ngân hàng không được cấp tín dụng trên cơ sở bảo đảm của thành viên Hội đồng quản trị, Hội đồng thành viên, Ban kiểm soát, Tổng giám đốc, Phó Tổng giám đốc của chính ngân hàng đó và người thân của họ (khoản 1, khoản 3 Điều 134). Các hạn chế trên áp dụng cả với việc mua, nắm giữ trái phiếu doanh nghiệp (khoản 7 Điều 134).
Ngoài giới hạn luật định, thế chấp cổ phần vay ngân hàng phụ thuộc chính sách tài sản bảo đảm của từng ngân hàng. Cổ phiếu niêm yết có giá giao dịch hằng ngày nên dễ được nhận hơn cổ phần chưa đại chúng và phần vốn góp, vốn khó định giá, khó bán. Với khoản vay giữa cá nhân và doanh nghiệp, xem cá nhân cho công ty vay tiền.
Bên cho vay nước ngoài nhận thế chấp cổ phần: những bước thêm khi xử lý#
Tổ chức, cá nhân nước ngoài được đăng ký thế chấp cổ phần, phần vốn góp tại Trung tâm như người Việt Nam (khoản 4 Điều 44 Nghị định 99). Nếu bên vay là doanh nghiệp Việt Nam vay từ nước ngoài, khoản vay còn phải đăng ký với Ngân hàng Nhà nước khi thuộc diện; xem đăng ký khoản vay nước ngoài.
Cổ phần công ty chưa đại chúng và phần vốn góp. Tổ chức, cá nhân nước ngoài nhận cổ phần, phần vốn góp qua "hợp đồng chuyển quyền sở hữu khác" phải đáp ứng điều kiện và làm thủ tục như nhà đầu tư nước ngoài mua cổ phần, phần vốn góp (khoản 5 Điều 75 Nghị định 96/2026/NĐ-CP). Theo cách đọc của chúng tôi, bên cho vay nhận chính tài sản thế chấp để trừ nợ thuộc trường hợp này. Hệ quả:
- Điều kiện tiếp cận thị trường, quốc phòng, an ninh, đất đai (khoản 2 Điều 21 Luật Đầu tư 2025; khoản 4 Điều 75 Nghị định 96). Ở ngành hạn chế tỷ lệ sở hữu nước ngoài, bên cho vay có thể chỉ còn cách bán cho người đủ điều kiện (điều kiện tiếp cận thị trường).
- Đăng ký trước khi thay đổi thành viên, cổ đông trong ba trường hợp: tăng sở hữu nước ngoài ở ngành có điều kiện; vượt hoặc tăng trên mức 50% vốn điều lệ; công ty có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tại đảo, xã, phường, đặc khu khu vực biên giới, xã, phường ven biển hoặc khu vực khác ảnh hưởng quốc phòng, an ninh (khoản 3 Điều 21 Luật Đầu tư). Cơ quan đăng ký đầu tư có 10 ngày làm việc để thông báo kết quả (khoản 4 Điều 76 Nghị định 96). Lịch xử lý tài sản phải cộng thời gian này.
- Người mua nước ngoài trong Hướng 1 đi qua cùng thủ tục; chi tiết ở thủ tục chuyển nhượng vốn góp cho người nước ngoài.
Cổ phiếu công ty đại chúng. Việc mua cổ phần trên thị trường chứng khoán thực hiện theo pháp luật chứng khoán (khoản 2 Điều 75 Nghị định 96), không đi qua đăng ký góp vốn tại cơ quan đăng ký đầu tư; giới hạn chính là tỷ lệ sở hữu nước ngoài tối đa tại công ty đại chúng theo pháp luật chứng khoán. Văn bản chưa nói thẳng việc bên cho vay nhận chính cổ phiếu qua VSDC (không khớp lệnh trên sàn) có được coi là mua "trên thị trường chứng khoán" hay không; nên kiểm tra với VSDC và công ty đại chúng về tỷ lệ còn trống trước khi chọn Hướng 2.
Checklist thế chấp cổ phần cho bên vay và bên cho vay#
Trong tài trợ mua bán doanh nghiệp, bên mua thường thế chấp chính cổ phần công ty mục tiêu vừa mua; các việc dưới đây nên nằm trong điều kiện hoàn tất của hợp đồng mua bán cổ phần (xem thêm M&A là gì).
Bên cho vay: kiểm tra quyền sở hữu và việc đã góp đủ vốn như một due diligence thu gọn; tra cứu đăng ký tại Trung tâm hoặc VSDC; rà điều lệ, thỏa thuận cổ đông, loại cổ phần; xác định ai được nhận tài sản khi xử lý (nhất là nhà đầu tư nước ngoài); lấy văn bản xác nhận của công ty và, nếu được, đồng ý trước của các thành viên còn lại.
Bên vay: lấy nghị quyết nội bộ nếu bên thế chấp là doanh nghiệp; kiểm tra thỏa thuận cổ đông; tránh trao quyền nhận chính tài sản với giá định trước quá thấp; yêu cầu định giá độc lập và thời hạn thông báo không ngắn hơn 10 ngày (mức áp dụng khi hợp đồng không quy định).
LexData soạn, rà soát hợp đồng thế chấp cổ phần, hợp đồng thế chấp phần vốn góp, lập hồ sơ đăng ký và xử lý chuyển nhượng khi xử lý tài sản trong dịch vụ chuyển nhượng vốn góp, cổ phần; kiểm tra tài sản trước khi nhận thế chấp trong dịch vụ thẩm định pháp lý doanh nghiệp.
Câu hỏi thường gặp về thế chấp cổ phần#
Thế chấp cổ phần có cần công ty hoặc cổ đông khác đồng ý không?#
Không, trừ khi điều lệ hoặc thỏa thuận cổ đông quy định. Sự đồng ý trở nên cần thiết ở bước xử lý.
Cổ đông đã thế chấp cổ phần còn được biểu quyết và nhận cổ tức không?#
Có, nếu hợp đồng không quy định khác (khoản 1 Điều 321 Bộ luật Dân sự).
Thế chấp cổ phần có phải đăng ký giao dịch bảo đảm không nếu bên cho vay là cá nhân?#
Không bắt buộc, nhưng nên đăng ký. Luật không giới hạn bên nhận thế chấp là tổ chức tín dụng, và thủ tục, hiệu lực đối kháng như nhau với mọi bên nhận (khoản 2 Điều 23 Nghị định 21).
Thế chấp cổ phần vay ngân hàng bằng chính cổ phiếu của ngân hàng đó được không?#
Không. Tổ chức tín dụng không được cấp tín dụng trên cơ sở nhận bảo đảm bằng cổ phiếu của chính mình hoặc của công ty con, công ty liên kết của mình (khoản 5 Điều 134 Luật Các tổ chức tín dụng).
Thế chấp cổ phiếu niêm yết có làm mất quyền bán trên sàn không?#
Có, trong thời hạn đăng ký. Cổ phiếu đăng ký thế chấp tại VSDC bị phong tỏa (điểm a khoản 2 Điều 169 Nghị định 155/2020), nên muốn bán phải được bên nhận thế chấp đồng ý và làm thủ tục giải tỏa hoặc thay đổi đăng ký qua thành viên lưu ký trước.
