Pháp luật Việt Nam không có loại "hợp đồng cộng tác viên". Tên gọi chỉ là nhãn, bản chất do cách làm việc quyết định. Nếu cộng tác viên nhận việc theo sản phẩm, tự sắp xếp thời gian và chỉ bàn giao kết quả, đó là hợp đồng dịch vụ theo Điều 513 Bộ luật Dân sự 2015: doanh nghiệp không đóng bảo hiểm xã hội cho người đó và khấu trừ thuế thu nhập cá nhân 10% với khoản chi trả từ 05 triệu đồng/lần trở lên (khoản 2 Điều 50 Nghị định 253/2026/NĐ-CP). Nếu cộng tác viên làm theo ca công ty xếp, chịu giám sát và nhận tiền theo thời gian làm việc, hợp đồng cộng tác viên đó được coi là hợp đồng lao động (đoạn hai khoản 1 Điều 13 Bộ luật Lao động 2019), kéo theo bảo hiểm bắt buộc khi hợp đồng từ đủ 01 tháng (người làm không trọn thời gian còn tùy mức lương).
Bài này đi theo từng kiểu cộng tác viên và hệ quả bảo hiểm, thuế của từng kiểu; phần so sánh chung, bảng mức phạt và điều khoản dân sự có ở bài hợp đồng dịch vụ với cá nhân.
Hợp đồng cộng tác viên là gì về mặt pháp lý?#
Câu hỏi "hợp đồng cộng tác viên là gì" không có đáp án trong một điều luật riêng. Đối chiếu nội dung thỏa thuận, một hợp đồng cộng tác viên thường rơi vào một trong ba loại:
- Hợp đồng dịch vụ. Phổ biến nhất: bên cung ứng thực hiện công việc, bên sử dụng trả tiền dịch vụ (Điều 513 Bộ luật Dân sự). Viết bài, dịch thuật, thiết kế, giới thiệu khách hàng thường thuộc nhóm này.
- Đại lý hoặc môi giới thương mại. Luật Thương mại 36/2005/QH11 định nghĩa môi giới là hoạt động trong đó "một thương nhân" làm trung gian (Điều 150), và bên đại lý nhận hàng hóa để bán, nhận tiền để mua là thương nhân (khoản 2 Điều 167). Cá nhân chỉ là thương nhân khi hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh (khoản 1 Điều 6). Vì vậy, cá nhân chưa đăng ký kinh doanh khó được xếp vào đại lý, môi giới theo Luật Thương mại, dù hợp đồng ghi "hoa hồng". Khi đối tác là hộ kinh doanh hoặc công ty, xem bài hợp đồng đại lý.
- Hợp đồng lao động mang tên khác. Thỏa thuận có việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên là hợp đồng lao động, bất kể tên gọi (đoạn hai khoản 1 Điều 13 Bộ luật Lao động).
Hợp đồng cộng tác viên có phải hợp đồng lao động không?#
Trả lời ngắn cho câu hỏi "hợp đồng cộng tác viên có phải hợp đồng lao động không": không, nếu cộng tác viên tự tổ chức công việc và được trả theo kết quả; có, nếu đủ ba yếu tố của Điều 13 Bộ luật Lao động là việc làm, trả công hoặc tiền lương, và sự quản lý, điều hành, giám sát. Danh sách dấu hiệu nhận biết có ở bài hợp đồng dịch vụ.
Ba câu hỏi giúp phân loại nhanh một hợp đồng cộng tác viên (đây là cách làm của chúng tôi, không phải tiêu chí luật liệt kê): ai quyết định giờ làm; tiền trả theo kết quả hay theo thời gian; cộng tác viên có được từ chối việc và nhận việc của bên khác không. Bảng dưới là đánh giá sơ bộ của chúng tôi theo cách làm việc thường gặp; kết luận cho từng người phụ thuộc vào cách vận hành thực tế.
| Kiểu cộng tác viên | Cách làm việc thường gặp | Rủi ro thành hợp đồng lao động | Thuế TNCN khi chưa đăng ký kinh doanh |
|---|---|---|---|
| Bán hàng hưởng hoa hồng | Tự đăng bán, chốt đơn; trả % doanh số | Thấp nếu không có lương cứng, chỉ tiêu bắt buộc, giờ trực | Còn hai cách hiểu; cách thận trọng là khấu trừ 10% từ 05 triệu đồng/lần |
| Nội dung, thiết kế, dịch thuật | Nhận đầu việc, bàn giao, nghiệm thu, trả theo sản phẩm | Thấp nếu trả theo sản phẩm, không chấm công | Tiền công, khấu trừ 10% từ 05 triệu đồng/lần |
| Làm ca: trực page, telesale, trực sự kiện | Công ty xếp ca, có trưởng nhóm, kịch bản, trả theo giờ | Cao | 10% nếu hợp đồng dưới 03 tháng; biểu lũy tiến nếu là hợp đồng lao động từ 03 tháng |
| Giới thiệu khách, tuyển sinh | Trả theo mỗi khách, mỗi học viên thành công | Thấp nếu chỉ trả theo kết quả, không giao chỉ tiêu, giờ trực | Như cộng tác viên hưởng hoa hồng |
| Người nước ngoài | Như một trong các kiểu trên | Như kiểu tương ứng | 20% nếu là cá nhân không cư trú |
Bán hàng, giới thiệu khách, tuyển sinh. Người tự tìm khách, tự chọn lúc làm và chỉ nhận hoa hồng khi có đơn thì gần với dịch vụ. Rủi ro tăng khi có "lương cứng", chỉ tiêu tháng kèm chế tài, báo cáo đầu ngày hoặc lịch trực cửa hàng.
Làm ca, trực page, telesale. Rủi ro cao nhất: ca do công ty xếp, kịch bản do công ty soạn, cuộc gọi bị giám sát, trả theo giờ. Theo chúng tôi, nên ký hợp đồng lao động không trọn thời gian từ đầu, vì người sử dụng lao động phải giao kết hợp đồng lao động trước khi nhận người vào làm (khoản 2 Điều 13 Bộ luật Lao động). Hợp đồng dưới 01 tháng có thể giao kết bằng lời nói (khoản 2 Điều 14) nhưng vẫn là hợp đồng lao động; các loại hợp đồng xem bài hợp đồng lao động có mấy loại.
Hợp đồng cộng tác viên có phải đóng bảo hiểm xã hội không?#
Câu hỏi "hợp đồng cộng tác viên có phải đóng bảo hiểm xã hội không" phụ thuộc vào loại hợp đồng đã xác định ở trên.
Hợp đồng dịch vụ đúng nghĩa: không. Khoản 1 Điều 2 Luật 41/2024 không có nhóm nào buộc bên thuê đóng bảo hiểm cho người cung ứng dịch vụ độc lập.
Thực chất là hợp đồng lao động: tùy thời hạn và mức lương.
- Dưới 01 tháng: điểm a khoản 1 Điều 2 Luật 41/2024 chỉ đưa vào diện bắt buộc hợp đồng không xác định thời hạn và hợp đồng từ đủ 01 tháng, nên hợp đồng ngắn hơn không thuộc diện. Bảo hiểm thất nghiệp có ngưỡng tương tự (điểm a khoản 1 Điều 31 Luật 74/2025).
- Từ đủ 01 tháng, toàn thời gian: đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc và bảo hiểm thất nghiệp theo hai điều khoản trên.
- Từ đủ 01 tháng, không trọn thời gian: người làm theo hợp đồng lao động nêu ở điểm a mà làm không trọn thời gian chỉ thuộc diện khi tiền lương trong tháng từ tiền lương làm căn cứ đóng thấp nhất trở lên (điểm l khoản 1 Điều 2 Luật 41/2024; điểm b khoản 1 Điều 31 Luật 74/2025). Mức thấp nhất bằng mức tham chiếu (điểm đ khoản 1 Điều 31 Luật 41/2024); khi chưa bãi bỏ lương cơ sở thì mức tham chiếu bằng lương cơ sở (khoản 2 Điều 5 Nghị định 158/2025/NĐ-CP). Với người làm không trọn thời gian, lương theo giờ thì tiền lương tháng bằng lương giờ nhân số giờ trong tháng theo hợp đồng (khoản 2 Điều 7 Nghị định 158); dưới mức thấp nhất thì không thuộc diện (khoản 5 Điều 3 Nghị định 158). Ví dụ giả định: 40.000 đồng/giờ, 60 giờ/tháng là 2,4 triệu đồng, đem so với mức tham chiếu tại thời điểm đóng.
- Thử việc: hợp đồng thử việc không thuộc diện bắt buộc (khoản 5 Điều 3 Nghị định 158), nhưng thời gian và lương thử việc có giới hạn riêng (xem hợp đồng thử việc).
Bài này không đi sâu bảo hiểm y tế, khoản thường đi kèm khi có hợp đồng lao động.
Hệ quả khi bị xác định lại#
Nghĩa vụ tính từ ngày người đó thuộc diện tham gia, không phải từ ngày bị kiểm tra. Doanh nghiệp phải nộp hồ sơ trong 30 ngày (khoản 1 Điều 28 Luật 41/2024); khi truy đóng phải đóng đủ và nộp thêm 0,03%/ngày (khoản 1 Điều 40, khoản 1 Điều 41). Theo Nghị định 283/2026/NĐ-CP, không đăng ký trong 60 ngày sau thời hạn bị phạt 5–10 triệu đồng (điểm a khoản 2 Điều 43), quá 60 ngày bị phạt 6–12 triệu đồng (điểm a khoản 1 Điều 44), cùng tính cho vi phạm dưới 10 người. Đây là mức cho cá nhân; doanh nghiệp bị phạt gấp 02 lần, tức 10–20 triệu và 12–24 triệu đồng (khoản 1, điểm b khoản 2 Điều 7). Nghị định không có hành vi riêng "ký hợp đồng cộng tác viên thay hợp đồng lao động"; theo cách đọc của chúng tôi, hành vi này có thể bị xem xét thêm theo khoản 1 Điều 15. Bảng phạt theo số người có ở bài hợp đồng dịch vụ.
Khoản hay bị quên là kinh phí công đoàn: 2% quỹ tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc (điểm b khoản 1 Điều 29 Luật Công đoàn 50/2024/QH15). Cộng tác viên được xác định lại và thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thì tiền lương của họ cũng vào quỹ này.
Hợp đồng cộng tác viên có phải đóng thuế TNCN không?#
Câu trả lời cho "hợp đồng cộng tác viên có phải đóng thuế TNCN không" là có, và thường doanh nghiệp là bên khấu trừ. Cần xác định khoản thù lao thuộc nhóm thu nhập nào.
Nghị định 253/2026/NĐ-CP xếp "tiền thù lao nhận được từ cung cấp dịch vụ của cá nhân không đăng ký kinh doanh, không đăng ký thuế cho hoạt động kinh doanh, kể cả có hay không có giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề" vào thu nhập từ tiền lương, tiền công (điểm c khoản 2 Điều 8). Hành nghề độc lập chỉ là thu nhập kinh doanh khi cá nhân "có giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề và có đăng ký kinh doanh" (khoản 2 Điều 7); Luật 109 chỉ nêu "có giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề" (điểm b khoản 1 Điều 3), điều kiện đăng ký kinh doanh do Nghị định bổ sung. Một kế toán có chứng chỉ nhưng chưa đăng ký kinh doanh nhận thù lao cộng tác viên vẫn có thu nhập tiền công và bị khấu trừ; chứng chỉ một mình không đủ.
Khấu trừ 10% từ 05 triệu đồng/lần#
Bên trả tiền công, tiền thù lao cho cá nhân cư trú không ký hợp đồng hoặc ký hợp đồng lao động dưới 03 tháng phải khấu trừ 10% trên thu nhập trước khi trả nếu mức chi trả từ 05 triệu đồng/lần; dưới mức này thì khấu trừ khi cá nhân yêu cầu (khoản 2 Điều 50 Nghị định 253). Nghị định có hiệu lực từ 01/07/2026, nhưng quy định về tiền lương, tiền công của cá nhân cư trú áp dụng từ kỳ tính thuế 2026 (điểm a khoản 1 Điều 69); phần đã khai theo quy định cũ từ 01/01 đến trước 01/07/2026 được điều chỉnh khi quyết toán năm 2026 (khoản 2 Điều 70). Mức "từ 2 triệu đồng" nhiều trang còn dẫn là của Thông tư 111/2013/TT-BTC, đã được Thông tư 87/2026/TT-BTC thay thế (khoản 2 Điều 6). Nếu cộng tác viên được xác định là người lao động có hợp đồng từ 03 tháng, doanh nghiệp khấu trừ theo biểu lũy tiến như với nhân viên (đoạn cuối khoản 2 Điều 50).
Nghị định không định nghĩa "một lần" chi trả. Theo cách đọc của chúng tôi, nên tính theo từng lần thanh toán cho một đợt nghiệm thu; tách tiền của cùng một đợt thành nhiều lần chuyển khoản dưới 05 triệu đồng có rủi ro bị coi là chia nhỏ để tránh ngưỡng khấu trừ.
Ví dụ tính (số liệu giả định)#
Tháng 8/2026, công ty A trả cho ba cộng tác viên cư trú, chưa đăng ký kinh doanh, không có cam kết:
| Cộng tác viên | Khoản trả | Khấu trừ | Thực chuyển |
|---|---|---|---|
| B viết bài | 12 bài × 800.000 đồng = 9.600.000 đồng, trả một lần sau nghiệm thu | 960.000 đồng | 8.640.000 đồng |
| C thiết kế | Một bộ banner 3.500.000 đồng | Không bắt buộc, trừ khi C yêu cầu | 3.500.000 đồng |
| D bán hàng | Hoa hồng 5% trên 150 triệu đồng doanh số = 7.500.000 đồng | 750.000 đồng (theo cách thận trọng ở mục dưới) | 6.750.000 đồng |
Cam kết để tạm không khấu trừ#
Cộng tác viên chỉ có thu nhập thuộc diện khấu trừ 10% và ước tính chưa đến mức phải nộp thuế sau giảm trừ gia cảnh (giảm trừ bản thân 186 triệu đồng/năm, điểm a khoản 1 Điều 10 Luật Thuế thu nhập cá nhân 109/2025/QH15) được làm cam kết để bên trả tạm chưa khấu trừ; cuối năm, bên trả vẫn nộp cơ quan thuế danh sách và thu nhập của những người này (khoản 2 Điều 50 Nghị định 253). Điều kiện là "chỉ có" thu nhập thuộc diện khấu trừ theo tỷ lệ, nên theo cách đọc của chúng tôi, cộng tác viên đang nhận tiền lương ở nơi khác không thuộc trường hợp này.
Nghị định dẫn về mẫu "ban hành kèm theo văn bản hướng dẫn về quản lý thuế". Mẫu quen dùng 08/CK-TNCN thuộc Thông tư 80/2021/TT-BTC, đã bị Thông tư 89/2026/TT-BTC bãi bỏ từ 01/07/2026 (điểm h khoản 3 Điều 99). Chúng tôi chưa xác định được mẫu cam kết thay thế; doanh nghiệp nên hỏi cơ quan thuế quản lý trước khi nhận cam kết theo mẫu cũ.
Cộng tác viên hưởng hoa hồng: tiền công hay thu nhập kinh doanh?#
Điểm này chưa có câu trả lời thống nhất:
- Hướng thu nhập kinh doanh. Luật 109 xếp thu nhập từ "hoạt động đại lý, môi giới, hợp tác kinh doanh với tổ chức" vào thu nhập kinh doanh (điểm c khoản 1 Điều 3); Nghị định 253 ghi rõ "hoạt động môi giới theo quy định của pháp luật" (khoản 4 Điều 7). Theo hướng này, tổ chức ký hợp đồng với cá nhân môi giới vẫn khấu trừ, nhưng theo thuế suất trên doanh thu của thu nhập kinh doanh (khoản 1, khoản 2 Điều 67); còn thu nhập đại lý thông thường (ngoài đại lý bảo hiểm, xổ số, bán hàng đa cấp) của cá nhân cư trú thì không thuộc diện khấu trừ (điểm a khoản 4 Điều 67).
- Hướng tiền công. Cá nhân không đăng ký kinh doanh nhận thù lao cung cấp dịch vụ có thu nhập tiền công (điểm c khoản 2 Điều 8). Cụm "theo quy định của pháp luật" dẫn về Luật Thương mại, nơi bên môi giới là thương nhân (Điều 150) và bên đại lý mua bán hàng hóa cũng là thương nhân (khoản 2 Điều 167).
Chúng tôi chọn cách thận trọng: cộng tác viên chưa đăng ký kinh doanh hưởng hoa hồng thì khấu trừ 10% với khoản từ 05 triệu đồng/lần. Lý do: điểm c khoản 2 Điều 8 nói thẳng về cá nhân không đăng ký kinh doanh; nếu khấu trừ thừa, cá nhân được hoàn khi số đã nộp lớn hơn số phải nộp (điểm a khoản 2 Điều 68). Doanh nghiệp có mạng lưới cộng tác viên hoa hồng lớn nên hỏi cơ quan thuế bằng văn bản. Đại lý bảo hiểm, xổ số, bán hàng đa cấp có quy định riêng (khoản 3 Điều 7, khoản 1 Điều 67 Nghị định 253), không thuộc phần này.
Cộng tác viên đã đăng ký kinh doanh hoặc là hộ kinh doanh#
Khoản nhận được là thu nhập kinh doanh (điểm a khoản 1 Điều 3 Luật 109). Doanh nghiệp không khấu trừ thu nhập kinh doanh của cá nhân cư trú, trừ một số trường hợp liệt kê, trong đó có môi giới ký hợp đồng với tổ chức (điểm a khoản 4 Điều 67 Nghị định 253). Cá nhân tự khai; doanh thu năm từ mức Chính phủ quy định trở xuống không phải nộp thuế thu nhập cá nhân (khoản 1 Điều 7 Luật 109, sửa đổi bởi Điều 1 Luật 09/2026/QH16), mức này là 01 tỷ đồng (Nghị định 68/2026/NĐ-CP, sửa đổi bởi khoản 1 Điều 1 Nghị định 141/2026/NĐ-CP). Doanh nghiệp nên lưu bản sao giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh hoặc thông tin đăng ký thuế làm căn cứ không khấu trừ.
Việc cuối năm#
Tổ chức trả thu nhập phải quyết toán thuế theo năm (khoản 1 Điều 51 Nghị định 253). Theo điểm 7.1 Phụ lục I Thông tư 89/2026/TT-BTC, doanh nghiệp kê khai số đã khấu trừ trên tờ khai 05/KK-TNCN; hồ sơ quyết toán dùng tờ khai 05/QTT-TNCN, trong đó phụ lục 05-2/BK-QTT-TNCN là bảng kê cá nhân tính thuế theo thuế suất toàn phần. Theo cách hiểu của chúng tôi, các cộng tác viên đã khấu trừ 10% được kê ở phụ lục này.
Về phía cộng tác viên: người có thêm thu nhập ở nơi khác, bình quân tháng không quá 15 triệu đồng và đã bị khấu trừ 10% thì không phải quyết toán phần này (điểm b khoản 1 Điều 51), và được ủy quyền cho nơi ký hợp đồng lao động từ 03 tháng quyết toán thay (điểm b khoản 2 Điều 51). Cộng tác viên đã bị khấu trừ nhưng thu nhập tính thuế chưa đến mức phải nộp thuế được hoàn thuế (điểm b khoản 2 Điều 68); hồ sơ, thủ tục theo pháp luật quản lý thuế (khoản 4 Điều 68).
Chứng từ để tính chi phí thù lao cộng tác viên#
Để thù lao theo hợp đồng cộng tác viên được tính vào chi phí được trừ, khoản mua dịch vụ của cá nhân có doanh thu dưới ngưỡng chịu thuế giá trị gia tăng cần chứng từ chi trả và Bảng kê thu mua hàng hóa, dịch vụ do người đại diện theo pháp luật hoặc người được ủy quyền ký; khoản mua của cùng một cá nhân trong ngày từ 05 triệu đồng trở lên phải thanh toán không dùng tiền mặt (điểm b, điểm c khoản 1 Điều 9 Nghị định 320/2025/NĐ-CP). Nghị định không nói rõ khoản đã khấu trừ thuế thu nhập cá nhân có cần Bảng kê không; cách an toàn là vẫn lập, kèm hợp đồng, biên bản nghiệm thu, chứng từ khấu trừ hoặc bản cam kết. Chi tiết ở bài hợp đồng dịch vụ và cách tính thuế thu nhập doanh nghiệp.
Cộng tác viên là người nước ngoài#
Hợp đồng cộng tác viên với người nước ngoài có ba điểm khác:
- Giấy phép lao động. Người nước ngoài vào Việt Nam "thực hiện các loại hợp đồng hoặc thỏa thuận về kinh tế, xã hội", làm "nhà cung cấp dịch vụ theo hợp đồng" hoặc "chào bán dịch vụ" thuộc phạm vi Nghị định 219/2025/NĐ-CP (điểm c, d, đ khoản 1 Điều 2). Gọi là cộng tác viên không miễn giấy phép; thủ tục ở bài cấp giấy phép lao động.
- Thuế. Cá nhân không cư trú chịu 20% trên tiền công nhận được do thực hiện công việc tại Việt Nam (Điều 21 Luật 109), bên trả khấu trừ trước khi chi (khoản 1 Điều 67 Nghị định 253). Xem thuế thu nhập cá nhân người nước ngoài.
- Bảo hiểm. Nếu bị xác định là người lao động, người nước ngoài chỉ thuộc diện bắt buộc khi hợp đồng lao động từ đủ 12 tháng, trừ ngoại lệ (khoản 2 Điều 2 Luật 41/2024; xem bảo hiểm xã hội cho người nước ngoài).
Cộng tác viên làm hoàn toàn từ nước ngoài là vấn đề còn mở: Điều 21 chỉ đánh vào thu nhập "do thực hiện công việc tại Việt Nam", nên khoản trả cho việc làm ở nước ngoài cần xem riêng, kể cả khả năng thuộc diện thuế nhà thầu nước ngoài và hiệp định tránh đánh thuế hai lần.
Soạn hợp đồng cộng tác viên để không bị xác định lại#
Hợp đồng cộng tác viên phải mô tả đúng cách hai bên làm việc thật. Danh sách dưới đây dành cho kiểu cộng tác viên dịch vụ; điều khoản nghiệm thu, chấm dứt, phạt vi phạm có ở bài hợp đồng dịch vụ.
- Phạm vi theo sản phẩm: đầu việc, sản phẩm bàn giao, tiêu chí nghiệm thu; tránh mô tả kiểu chức danh ("phụ trách fanpage").
- Thù lao theo kết quả: theo bài, theo đơn, theo khách thành công; không có khoản cố định hằng tháng tách rời sản phẩm.
- Không chấm công, không xếp ca bắt buộc: cộng tác viên tự chọn thời gian, địa điểm, công cụ và được nhận việc của bên khác.
- Không áp nội quy, kỷ luật lao động: vi phạm xử lý bằng điều khoản hợp đồng (giảm thù lao, phạt vi phạm, chấm dứt), không bằng các hình thức như khiển trách, kéo dài thời hạn nâng lương (Điều 124 Bộ luật Lao động).
- Thuế và thanh toán: thù lao là số trước thuế (tránh ghi số "thực nhận"), bên khấu trừ, số định danh cá nhân (cũng là mã số thuế, khoản 1 Điều 11 Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15), tài khoản đứng tên cộng tác viên, tình trạng đăng ký kinh doanh.
- Thực tế khớp với giấy tờ: nhóm chat giao việc, bảng chấm công, email công ty sẽ được xem cùng hợp đồng. Vận hành như nhân viên thì câu "tự chủ thời gian" không cứu được.
Khi cần rà soát mạng lưới cộng tác viên, chuyển một nhóm sang hợp đồng lao động hoặc chuẩn bị hồ sơ trước thanh tra bảo hiểm xã hội, LexData hỗ trợ qua dịch vụ tư vấn luật lao động cho doanh nghiệp. Bài viết mang tính thông tin chung, không thay thế tư vấn cho từng trường hợp.
